دابەشبوونی هەرێمی کوردستان لە نێوان پارتی و یەکێتیدا: هۆکاراكان کاریگەرییەکان، چارەسەرە پێشنیار کراوەکان

Views: 0

ڕاپۆرتی سەنتەری تاسك بۆ توێژینەوە ستراتیژییەکان – ژمارە ٦ بۆ ساڵی ٢٠٢٦

دۆخی ئێستا

ڕۆژی پێنجشەممە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ڕایگەیاند کە پارتەکەی لە حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکشێتەوە. گوتیشی ئەگەر پارتی دیموکراتی کوردستان سەرۆکی هەرێم دیاری بکات، یەکێتیش سەرۆکی هەرێم و کابینەی خۆی دیاری دەکات.

ئەم ڕاگەیاندنە یەک ڕۆژ دوای ئەوە هات کە پارتی بەبێ یەکێتی پەرلەمانی کوردستانی کۆکردەوە. لە کۆی ١٠٠ پەرلەمانتار ٥٢ کەس ئامادە بوون، کە یەک کەس زیاترە لە ڕێژەی یاسایی (٥١)، و ڤالا فەرید، سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی، وەک سەرۆکی پەرلەمان هەڵبژێردرا.

تاڵەبانی ڕوونی نەکردەوە ئیدارەیەکی ڕکابەر چۆن کار دەکات، یان ئایا مەبەستی پێکهێنانی هەرێمێکی فیدراڵیی جیاوازە. بەڵام گوتی ڕێگە نادات تەنانەت دڵۆپێک خوێن لە کوردستان بڕژێت.

لە ڕاستیدا دابەشبوون پێشتر دەستی پێکردبوو. شیکارییەکی چاتهام هاوس لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ دەڵێت چوارچێوە فەرمی و نافەرمییەکانی نێوان هەردوو حزب ئیتر کار ناکەن، و هەرێمەکە بە کردەوە بووە بە دوو ناوچە: پارتی لە هەولێر و دهۆک، و یەکێتی لە سلێمانی و هەڵەبجە.

لەم ڕاپۆرتەدا باس لەو هۆکارانە دەکەین کە دۆخەکەیان گەیاندووەتە ئەم قۆناغە هەستیارە. پاشان سیناریۆ ئەگەرییەکانی ململانێی نێوان هەردوو حزب و کاریگەرییان لەسەر هەرێم ڕوون دەکەینەوە. هەروەها ئاماژە بە هەڵوێستە ئەگەرییەکانی لایەنە عێراقییەکان دەکەین سەبارەت بە ململانێکەی کوردستان و کاریگەریی ناوچەیی ئەم ململانێیە، بەتایبەتی کە کوردستان گرنگییەکی تایبەتی لە ململانێ ناوچەییەکاندا هەیە، لەگەڵ هەڵوێستی وڵاتە زلهێزەکان. لە کۆتاییشدا چارەسەر بۆ دەربازبوون لە قەیرانی ئێستا پێشنیار دەکەین بۆ پاراستنی مانەوەی هەرێم.ئابووری

هۆکارە خۆیی و بابەتییەکان

ڕۆژی ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە حکوومەتی هەرێم کشایەوە و ڕایگەیاند دان بە پەرلەمان و بە هیچ حکوومەت و پۆستێک کە لێیەوە دەردەچێت نانێت. ئەمە مەترسیدارترین وەرچەرخانە لە دوای یەکخستنەوەی هەردوو ئیدارە لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە.

ئەم ڕاپۆرتە هەوڵ دەدات بە بێلایەنی، بەڵام بە ڕاشکاوی، وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە: هەرێم چۆن گەیشتە ئەم خاڵە؟ هۆکارەکان دابەش دەکەین بۆ هۆکاری خۆیی (ناوخۆیی) و هۆکاری بابەتی (دەرەکی).

هۆکارە خۆییەکان بنەڕەتین: سیستەمێکی دوو حزبی و دوو بنەماڵەیی، دامەزراوەی لاواز و حزبی، و ئابوورییەکی ڕانتی کە پشت بە نەوت و مووچەی بەغدا دەبەستێت. فشاری بەغدا و دەستێوەردانی ئێران و تورکیا ڕاستەقینە و بەڵگەدارن، بەڵام لە ڕێگەی ئەم دابەشبوونە ناوخۆییەوە کار دەکەن و سوودی لێ وەردەگرن.

یەکەم: باکگراوندی مێژوویی ململانێی هەردوو حزب

• ١٩٧٥: یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتیی جەلال تاڵەبانی دوای هەرەسی شۆڕشی کورد دامەزرا، و لەو کاتەوە ڕکابەری لەگەڵ پارتی بووەتە تایبەتمەندییەکی جێگیری سیاسەتی کوردی.
• ١٩٩٢: دوای یەکەم هەڵبژاردن، کە ئەنجامەکەی نزیکەی یەکسان بوو، هەردوو حزب دەسەڵاتیان پەنجا بە پەنجا دابەش کرد؛ هەر وەزیر یان پارێزگارێکی پارتی جێگرێکی یەکێتیی هەبوو و بە پێچەوانەشەوە.
• ١٩٩٤–١٩٩٨: شەڕی ناوخۆ لەسەر دەسەڵات، کۆنترۆڵی خاک و دابەشکردنی داهاتی گومرگ. پارتی پشتیوانیی سەربازیی حکوومەتی سەدام حوسێنی وەرگرت و یەکێتیش پشتیوانیی ئێرانی.
• ١٩٩٨–٢٠٠٦: ڕێککەوتنی واشنتن شەڕەکەی ڕاگرت، بەڵام هەرێم بە دوو ئیدارەی جیاوازەوە مایەوە تا ساڵی ٢٠٠٦ کە حکوومەتێکی یەکگرتوو پێکهات، هەرچەندە هەردوو حزب کاریگەرییان لە ناوچەکانی خۆیاندا پاراست.
• ڕێککەوتنی ستراتیژی: پارتی پشتیوانیی جەلال تاڵەبانی کرد بۆ سەرۆکایەتیی عێراق، و لە بەرامبەردا تاڵەبانی دەستی پارتی بەرەڵا کرد لە حکوومەت، ئاسایش، ئابووری بەتایبەتی کەرتی نەوت، و پەیوەندییە دەرەکییەکانی هەرێم.[5]
• ٢٠١٧: ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام درا؛ دوای ئەوە دادگای فیدراڵیی باڵا بڕیاری دا هیچ پارێزگایەکی عێراق بۆی نییە جیا ببێتەوە،[19] و هەرێم کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی لە دەست دا.
• ٢٠٢٤: لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان پارتی ٣٩ کورسی، یەکێتی ٢٣ و نەوەی نوێ ١٥ کورسییان بەدەست هێنا.[1] مەسعود بارزانی ڕایگەیاند حکوومەت لەسەر بنەمای پەنجا بە پەنجا پێکناهێنرێت.[21]
• ٢٠٢٥–٢٠٢٦: ململانێ لە ناو یەکێتی خۆیدا، وەک پێکدادانەکانی سلێمانی لە ٢٠٢٥ لە نێوان بافڵ تاڵەبانی و لاهور شێخ جەنگی،[18] و ململانێی هەردوو حزب لەسەر پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق.[17]
• تشرینی دووەمی ٢٠٢٦: پارتی پەرلەمانی بەبێ یەکێتی کۆکردەوە و یەکێتی لە حکوومەت کشایەوە.[1]

دووەم: هۆکارە خۆییەکان (ناوخۆیی)

١. سروشتی دەستەبژێری دەسەڵاتدار

بەپێی توێژینەوەیەکی دامەزراوەی کارنیگی، هەرێم لەلایەن دوو حزب و دوو بنەماڵەوە، بارزانی و تاڵەبانی، بەڕێوە دەبرێت کە سیستەمێکی “سوڵتانی”یان دامەزراندووە و بەهێزترین پۆستەکانی حکوومەت و حزبیان بەدەستەوەیە.[5] ئەم سیستەمە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستراوەتەوە: لە مەسعود بارزانییەوە بۆ مەسرور و نێچیرڤان، و لە جەلال تاڵەبانییەوە بۆ بافڵ و قوباد.[7]

پێوەری هەڵبژاردنی سەرکردە زیاتر پەیوەندیی خێزانی و دڵسۆزیی حزبییە نەک لێهاتوویی و ئەزموون. ئەمە بەو مانایە نییە کە کادری لێهاتوو نییە؛ هەرێم تەکنۆکراتی شارەزای هەیە. بەڵام بڕیاری ستراتیژی لە بازنەیەکی تەسکدا قەتیس ماوە، و دامەزراوەکان ڕێگەیان پێنادرێت سنوور بۆ دەسەڵاتی بنەماڵەکان دابنێن.

٢. گەندەڵی و پاوانکاری

• ڕاپۆرتێکی U4 دەڵێت ئاستی گەندەڵی لە هەرێم کەمترە لە عێراق بە گشتی، بەڵام بەراورد بە هەندێک وڵاتی ناوچەکە بەرزە؛ لە هەڵسەنگاندنێکی EIU هەرێم نزیکەی ٣٥ لە ١٠٠ نمرەی وەرگرتووە.[6]
• کارنیگی دەڵێت داهاتی نەوت و وەبەرهێنانەکانی دوای ٢٠٠٣ یارمەتی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی دا دەوڵەمەند ببن.[5]
• ڕەخنەگرانی ئەم سیستەمە ڕووبەڕووی فشار بوونەتەوە؛ بۆ نموونە  ديان ڕۆژنامەنووسدوای نووسینی وتاری ڕەخنەگرانە ڕفێندرا و کوژرا له لاينى هه ردو بناماله وه. ئەمەش دیموکراسی لە ناوچەکەدا لاواز کرد و دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و دەسەڵاتی دادوەری و میدیا لەبری ئەوەی دەسەڵاتی سەربەخۆ بن کە چاودێری دەسەڵاتی جێبەجێکردن بکەن، بوونە ئامرازی دەستی حزبە دەسەڵاتدارەکان.

٣. لاوازیی دامەزراوەکان و شکستی کارگێڕی

• هەرێم دەستووری تایبەتی خۆی نییە،و دامەزراوەکان، لە پێشمەرگەوە تا ئاسایش، هێشتا لەسەر هێڵی حزبی دابەش بوون. پێشمەرگە تەنها لە ئەیلوولی ٢٠٢٦ بە فەرمی یەکخرا، ئەویش لە دوو فەرماندەیی جیاوازدا.
• پەرلەمان لە ٢٠٢٢ بەبێ هەڵبژاردن ماوەی خۆی درێژ کردەوە، و دادگای فیدراڵی ئەم درێژکردنەوەیەی بە نادەستووری دانا و هەموو بڕیارەکانی دوای ئەو بەروارەی هەڵوەشاندەوە.
• دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤، نزیکەی دوو ساڵ پەرلەمان چالاک نەبوو و حکوومەتێکی ڕاپەڕاندنی کاروبار مایەوە. هەر لایەک ئەوی تر تاوانبار دەکات: بافڵ تاڵەبانی پارتی تاوانبار دەکات بە بەکارهێنانی پارەی گشتی بۆ کڕینی پەرلەمانتاران، و پارتیش یەکێتی و نەوەی نوێ بە پەکخستنی پەرلەمان تاوانبار دەکات.

٤. شکستی ئابووری

• ئابووریی هەرێم ڕانتییە و پشت بە نەوت دەبەستێت. یاسای فیدراڵیی نەوت و گاز لە ٢٠٠٧ەوە ڕاگیراوە،[26] و هەناردەی سەربەخۆی نەوت لە ٢٠١٤ەوە بە دۆڕاندنی دادگای ناوبژیوانیی پاریس و ڕاگرتنی هەناردە لە ئاداری ٢٠٢٣ کۆتایی هات.[27]
• قەیرانی مووچە: لە ٦٢ مانگ لە کۆی ١٢٠ مانگ (٢٠١٥–٢٠٢٥) فەرمانبەران مووچەی تەواویان لە کاتی خۆیدا وەرنەگرت، و قەرزی مووچە لە ٢٣ تریلیۆن دینار (نزیکەی ١٥ ملیار دۆلار) تێپەڕیوە.[11]
• نزیکەی ٧٠٪ی خێزانەکانی هەرێم بە تەواوی پشت بە مووچەی حکوومەت دەبەستن.[12]
• نزیکەی ٢٠٪ی گەنجانی تەمەن ١٨–٢٩ ساڵ بێکارن،[23] و بەپێی خەمڵاندنێک ساڵانە نزیکەی ٣٢ هەزار کەس لە ٢٠٢٠ەوە بە ڕێگەی نایاسایی هەرێمیان بەجێ هێشتووە.[13]
• تۆمەتەکانی سیاسەتی ئابووریی وێرانکەر دژی حکوومەتی مەسرور بارزانی و ئیدارەی بافڵ تاڵەبانی
• ڕەخنەگران حکوومەتی مەسرور بارزانی لە هەولێر و ئیدارەی بافڵ تاڵەبانی لە سلێمانی تۆمەتبار دەکەن بەوەی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانیان بە تایبەت کردووە و داویانەتە دەستی کۆمپانیا و کەسانی نزیک لە هەردوو بنەماڵە؛ ئەمەش، بەپێی ئەوان، تەندروستی، پەروەردە و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی لاواز کردووە، و چینێکی “بەرپرس” دروست بووە کە ژیانێکی بەفیڕۆدەرانە دەژی لە کاتێکدا خەڵک بنەڕەتیترین خزمەتگوزارییەکانیان نییە. ئەم وتارە بەڵگەکان و وەڵامی حکوومەت بە کورتی دەخاتە ڕوو.
• ١. گرێبەست و خزمەتگوزاری بۆ کۆمپانیا نزیکەکان
• • تەندروستی: شیکارییەکی The National Context (٢٠٢٥) دەڵێت لە ٢٠١٩ەوە پشکنینی پزیشکی و دابەشکردنی دەرمانی شێرپەنجە لە هەولێر و دهۆک گوازراونەتەوە بۆ کۆمپانیای Bidco، و پشکنینی خاڵەکان درا بە New Standard، کە هەردووکیان سەر بە North Light Holdingن.[1]
• • ناوچەی یەکێتی: هەمان سەرچاوە Qaiwan Group وەک بنەمای تۆڕی پاوانکاریی یەکێتی ناو دەبات، بەڵام بێ نموونەی دیاریکراو؛ نووسەرەکە خۆی دەڵێت هەندێک پەیوەندی بەڵگەدار نین.[1]
• • کارەبا (ڕووناکی): کارەبای ٢٤ کاتژمێری دابین کرا، بەڵام نرخی پێشنیارکراو لە ١٨ دینارەوە بۆ ١٥٦ دینار بۆ هەر یەکەیەک بەرز بووەوە، و کۆمەڵگەی مەدەنی گوتی پڕۆژەکە زیاتر سوود بە دەوڵەمەندان دەگەیەنێت.[2]
• ٢. دەوڵەمەندبوون و شێوازی ژیانی بەفیڕۆدەرانە
• • لێکۆڵینەوەی OCCRP (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥)، لەسەر بەڵگەنامەی دزەپێکراو: کوڕانی مەسعود بارزانی لە نێوان ٢٠٠٥ و ٢٠١٩ لانیکەم ٣١ موڵکیان لە ئەمریکا بە زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن دۆلار کڕیوە؛ لانیکەم ٢٩ ملیۆن دۆلاری لە کۆمپانیاکانی Golden Eagle Global و Ster Group هاتووە. نموونەی خەرجی: فێراری، ئەسپی عەرەبی و جانتای براند. پارێزەرانی مەسرور بارزانی هەر تاوانێک ڕەت دەکەنەوە.[3]
• ٣. داڕمانی خزمەتگوزارییە گشتییەکان
• • لە ٢٠٢٥ مامۆستایانی سلێمانی مانیان گرت و هەندێکیان چەند هەفتە مانی خواردنیان گرت لەسەر دواکەوتنی مووچە؛ هێزە ئەمنییەکان ڕێگرییان لێکردن بچنە هەولێر. لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا فەرمانبەران لە ٦٢ مانگ لە ١٢٠ مانگ مووچەی تەواویان لە کاتی خۆیدا وەرنەگرتووە.[5]
• ٤. وەڵامی حکوومەت
• حکوومەت پڕۆژەی ڕووناکی وەک چاکسازییەکی سەرکەوتوو دەناسێنێت و دەڵێت ٤ ملیۆن هاووڵاتی کارەبای ٢٤ کاتژمێرییان هەیە، نرخی پشتگیریکراوی بۆ زۆرینە دانا، و دادگای فیدراڵی سکاڵاکانی دژی پڕۆژەکەی ڕەتکردەوە.[6] لایەنگرانی بەتایبەتکردن دەڵێن دامەزراوە گشتییەکان کارا نەبوون. بەشێکی قەیرانی مووچەش پەیوەندیی بە ناکۆکیی هەولێر و بەغداوە هەیە.
• ٥. هەڵسەنگاندن
• بەڵگەی دەوڵەمەندبوونی بنەماڵەی بارزانی بەهێزە بەڵام ڕەتکراوەتەوە؛ دانی گرێبەست بە کۆمپانیای نزیک لە پارتی بەڵگەی مامناوەندی هەیە؛ بەڵگە دژی ئیدارەی تاڵەبانی لاوازترە؛ و پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بەتایبەتکردن بە داڕمانی تەندروستی و پەروەردە هێشتا بە داتا نەسەلمێنراوە. ماڵپەڕە لایەنگیرەکان وەک بەڵگە بەکارنەهاتوون.
• سەرچاوەکان
• [1] The National Context، How ‘private sector’ patronage networks are reshaping politics in the Kurdistan Region، ٢٠٢٥: thenationalcontext.com
• [2] Shafaq News، Kurdistan’s 24/7 power project faces backlash over price hike، ئاداری ٢٠٢٥: shafaq.com
• [3] OCCRP، Mansions, Horses, and Designer Bags: How the Ruling Family of Iraqi Kurdistan Splurged in the U.S.، ٢٠٢٥: occrp.org
• [4] Iraq Business News / Amwaj، Teacher Insurrection puts Pressure on Kurdish Ruling Parties، ٢٠٢٥: iraq-businessnews.com
• [5] The Amargi، A Decade of Unpaid Wages: Iraqi Kurdistan’s Salary Crisis: theamargi.com
• [6] Peregraf (peregraf.com/en/news/9584 و 9396) و Kurdistan24 (kurdistan24.net/en/story/

٥. بڕیارە ستراتیژییە هەڵەکان

ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ دژی ئامۆژگاریی تورکیا و بەبێ پشتیوانیی نێودەوڵەتی ئەنجام درا،[15] و دەرئەنجامەکەی لەدەستدانی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان و بڕیاری دادگای فیدراڵی دژی جیابوونەوە بوو.[19] ئەمە دەستپێکی قۆناغێکی نوێی چڕکردنەوەی دەسەڵات بوو لە بەغدا.

٦. هەرەسی هاوبەشی

• چاتهام هاوس دەڵێت چوارچێوە فەرمی و نافەرمییەکانی نێوان هەردوو حزب ئیتر کار ناکەن، و هەردوو لا ئیتر هەمان بینینیان بۆ چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی هەرێم نییە.[3]
• پارتی دەڵێت وەک براوەی یەکەم شایستەی بەشی زیاترە، و یەکێتی پێداگری لەسەر هاوبەشی دەکات.[21] ململانێکە گەیشتە بەغداش، لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار.[17]

٧. میراتی ململانێیەکی خوێناوی و دابەشکردنی کرداریی دەسەڵات لە ١٩٩١ەوە

نەوەی نوێی سەرکردایەتی لە پارتی و یەکێتی، واتە کوڕان و نەوەکانی هەردوو بنەماڵە، میراتی ململانێیەکی خوێناوییان وەرگرتووە کە نزیکەی پێنج دەیە درێژەی کێشاوە. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە ڕاپۆرتێکی ساڵی ١٩٩٥دا بەڵگەی ئەوەی کۆکردەوە کە پارتی و یەکێتی و لایەنەکانی تر دەستیان داوەتە سەرپێچیی گەورەی مافی مرۆڤ، لەوانە ئەشکەنجە، لە سێدارەدان دوای دادگاییکردنی کورت، و کوشتنی نایاسایی و بە ئەنقەست.[29] هەر ئەو ڕێکخراوە لە ١ی حوزەیرانی ١٩٩٤ بە ئاشکرا داوای لە سەرکردە کوردییەکان کرد کۆتایی بە کوشتن و شێواندنی دیلەکان، و ڕفاندن و ئەشکەنجەدانی هاووڵاتیان لەسەر بنەمای پەیوەندیی سیاسییان بهێنن.[29] ڕاپۆرتەکە باسی چەندین حاڵەتی کوشتنی دیل دەکات لەلایەن هەردوو لاوە، و نوێنەرانی هەردوو حزب ئەم تۆمەتانەیان ڕەتکردەوە.[29] جگە لەمە، شەڕەکە بووە هۆی دەرکردن و ئاوارەکردنی لایەنگرانی هەر حزبێک لە ناوچەکانی حزبەکەی تر.

نەوەی دووەم و سێیەمی هەردوو بنەماڵە نەیانتوانیوە بە عەقڵییەتێکی نوێ ئەم میراتە تێپەڕێنن. لە زۆر کۆمەڵگەدا ململانێی حزبی و هۆزی لەلایەن نەوەکانی دواترەوە تێپەڕێنراون، بەتایبەتی کاتێک دامەزراوەکانی حکوومەت، یاسا و کۆمەڵگەی مەدەنی ڕۆڵی ناوبژیوانی بێلایەن دەگێڕن. بەڵام لە کوردستان دابەشکردنی کرداریی دەسەڵات لە ١٩٩١ەوە، سەرەتا بە شێوەی پەنجا بە پەنجا و پاشان بۆ دوو ناوچەی جوگرافی،[7][4] ڕێگری لەوە کرد. دامەزراوەکان لە جیاتی ئەوەی ناوبژیوانی بێلایەن بن، بوونە بەشێک لە یەکێک لە دوو حزبەکە؛ بۆیە ململانێکە لە جیاتی چارەسەرکردن، تەنها بەڕێوەبرا و بۆ نەوەی دواتر هەڵگیرا.

سێیەم: هۆکارە بابەتییەکان (دەرەکی)

１. سیاسەتی ناوەندیکردنی بەغدا و دادگای فیدراڵی

کێشەی حوکمڕانی لە هەرێم لە کێشەی حوکمڕانی لە عێراق جیا ناکرێتەوە. عێراق لە سەرەتای دامەزراندنیەوە وەک قەوارەیەکی نەتەوەیی عەرەبی، لەلایەن نوخبەیەکی عەلمانی- سەربازییەوە بەڕێوەدەبرێت کە باوەڕیان بە دیموکراسی نییە و لامەرکەزی لە حوکمڕانیدا (ئۆتۆمۆمی – فیدراڵیزم) وەک پیلانێک بۆ دابەشکردنی عێراق دەبینێت. هەر قەوارەیەکی کوردستان وەک “ئیسرائیلی دووەم” دەبینێت. ئەم عەقڵیەتە عەرەبییە سوننەیە بۆ میرات بووە، و بەشێوەیەکی خراپتر، لەلایەن نوخبەی شیعەی کۆنتڕۆڵکردنی بەغداوە بووە، و پشتی لە دەستووری عێراقی ساڵی 2005 و مادەی 140 کرد، بۆیە هەرێم پەنای بۆ ڕیفراندۆم برد و ئەوەش کارەساتێکی دیکە بوو، چونکە بەبێ کۆدەنگی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتدار و لە هەلومەرجێکی نالەباری ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا ڕوویدا.

• دادگای فیدراڵیی باڵا لە شوباتی ٢٠٢٢ یاسای نەوت و گازی هەرێمی بە نادەستووری دانا، لە ٢٠٢٣ درێژکردنەوەی ماوەی پەرلەمانی هەرێمی هەڵوەشاندەوە، و لە شوباتی ٢٠٢٤ یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی هەموار کرد. بەم شێوەیە دادگاکە بە کردەوە جێگەی پەرلەمانی هەرێمی گرتەوە.[9][8]
• هەر لە شوباتی ٢٠٢٤ دادگاکە فەرمانی دا مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە ڕێگەی بانکە فیدراڵییەکانەوە خۆماڵی بکرێت.[10]
• لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ بەغدا سیاسەتێکی گومرگیی نوێی سەپاند، و هەرێم هەڵگرتنی کردە مەرج بۆ ناردنی نەوت بە بۆڕی.[22]

دوو خوێندنەوە: بەغدا دەڵێت دەستوور جێبەجێ دەکات؛ سەرۆکی کاتیی پەرلەمانی عێراق ڕایگەیاند هیچ هەرێم یان پارێزگایەک مافی کۆنترۆڵکردنی هەناردەی نەوتی نییە.[28] بەڵام هەرێم و هەندێک لێکۆڵەر ئەم کارانە بە ئامرازی فشار و زۆرەملێ دادەنێن دژی قەوارەیەکی فیدراڵیی دانپێدانراو.[14]

بە ڕاشکاوی: هەردوو خوێندنەوە بەشێک لە ڕاستییان تێدایە. هەرێم خۆی پێشتر چەند بڕیارێکی دادگای فیدراڵیی پشتگوێ خستبوو،[8] و بەغداش مووچە، کە مافێکی دەستوورییە، وەک ئامرازی فشار بەکارهێناوە.

٢. ئێران

• ئێران پەیوەندییە کۆنەکەی لەگەڵ یەکێتی بەکاردەهێنێت بۆ پاراستنی جێپێیەکی ستراتیژی لە هەرێم و هاوسەنگکردنی کاریگەریی تورکیا، و یەکێتی لە گرووپە نزیکەکانی ئێران لە بەغدا، وەک عەسائیب ئەهلی حەق، نزیک دەکاتەوە.
• ئێران لە ٢٠٢٠ەوە چەند جار هەولێری بە مووشەک داوە، کە پەیامێک بوو بۆ پارتی کە زیاد لە پێویست بەرەو تورکیا و ڕۆژئاوا نەڕوات.[15]
• سنووری ئەم هۆکارە: هیچ بەڵگەیەکی ئاشکرا نییە کە ئێران فەرمانی کشانەوەی یەکێتی دابێت. یەکێتی لە تەممووزی ٢٠٢٦ پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا ئاسایی کردەوە، و هەردوو حزب لە جەنگی ئێراندا هەڵوێستێکی هاوبەشیان هەبوو.[16] یەکەم ئامانجی ئێستای ئێران ئەوەیە گرووپە کوردییەکان نەچنە ناو جەنگەکەیەوە لەگەڵ ئەمریکا.[3]

دەربارەی بۆچوونی “بەغدا و ئێران لە پشتیەوە دەیانەوێت هەرێم لاواز بکەن”: بەڵگەکان پشتگیریی بەشێکی دەکەن؛ هێزە نزیکەکانی ئێران لە بەغدا سوود لە هەرێمێکی لاواز و دابەشبوو وەردەگرن. بەڵام بەغدا یەک ئەکتەری یەکگرتوو نییە، و بەشێکی فشارە داراییەکان پەیوەندییان بە ناکۆکیی دەستووری و دارایی ڕاستەقینەوە هەیە، نەک تەنها پلانێکی ئێرانی.

٣. تورکیا

• تورکیا هەرێمێکی سەقامگیری دەوێت کە پارتی تێیدا زاڵ بێت، و فڕینی بۆ فڕۆکەخانەی سلێمانی ڕاگرتووە بە تۆمەتی پەیوەندیی یەکێتی بە پەکەکەوە.[15]
• لە هەمان کاتدا، ئامانجی سەرەکیی ئێستای ئەنقەرە بەردەوامبوونی پرۆسەی ئاشتییە لەگەڵ پەکەکە، کە هەردوو حزب پشتیوانییان کردووە.[3] ئەمەش هۆکارێکە کە تورکیا حەز بە دابەشبوونی هەرێم نەکات.

٤. کەمبوونەوەی ڕۆڵی ئەمریکا و جەنگی ئەمریکا–ئێران

ئامادەیی ئەمریکا لە هەرێم لاوازتر بووە، و چالاکیی دیپلۆماسی لە هەولێر بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئێرانەوە کەم بووەتەوە.[3] قەیرانەکەش دوای کشانەوەی دوایین هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە ڕوویدا.[2] ئەو لایەنەی جاران ڕێککەوتنی بەسەر هەردوو حزبدا دەسەپاند، وەک لە ١٩٩٨، ئیتر بە هەمان هێز ئامادە نییە.

چوارەم:

١. هۆکاری یەکلاکەرەوە ناوخۆییە. فشاری بەغدا و دەستێوەردانی ئێران و تورکیا بۆ ماوەی چەندین ساڵ هەبوون، بەڵام کاتێک هەردوو حزب پێکەوە بوون هەرێم توانی بەرگەیان بگرێت. ئەوەی گۆڕاوە ئەوەیە هاوبەشیی نێوان هەردوو حزب هەرەسی هێنا.[3]

٢. هۆکارە دەرەکییەکان لە ڕێگەی دابەشبوونەوە کار دەکەن. هەر حزبێک پشت بە هاوپەیمانێکی دەرەکی یان بە هێزێک لە بەغدا دەبەستێت دژی ئەوی تر، و ئەمەش بەغدا و دراوسێکان دەکاتە دادوەری ناکۆکییە کوردییەکان.

٣. بەرپرسیارێتی هاوبەشە. ڕەخنەگرانی پارتی ئەو حزبە بە پاوانکردنی پۆستە باڵاکان و بڕیاری نەوت، و کۆکردنەوەی پەرلەمان بەبێ ڕێککەوتن تاوانبار دەکەن. ڕەخنەگرانی یەکێتی ئەو حزبە بە بایکۆتکردنی دامەزراوەکان، هاوپەیمانی لەگەڵ هێزەکانی بەغدا دژی هاوبەشەکەی، و هەڕەشەی ئیدارەی هاوتەریب تاوانبار دەکەن. هیچ کامیان نەیتوانیوە دامەزراوەیەکی بێلایەن لە دەرەوەی حزب بنیات بنێت.

٤. هەرێم پێش کشانەوەکەش ئامرازەکانی سەربەخۆیی خۆی لەدەست دابوو: نەوت (بڕیاری دادگا و ڕاگرتنی هەناردە)، پەرلەمان (هەڵوەشاندنەوەی درێژکردنەوەی ماوەکەی)، مووچە (خۆماڵیکردن لە بانکە فیدراڵییەکان)، و یاسای هەڵبژاردن (هەمواری دادگا). کشانەوەی یەکێتی ئەم ڕەوتە خێراتر دەکات.

٥. دەرچوون لە قەیران پێش هەر شتێک پێویستی بە چاکسازیی ناوخۆیی هەیە: جیاکردنەوەی حزب لە دامەزراوەکانی حکوومەت، یەکخستنی ڕاستەقینەی پێشمەرگە و ئاسایش، شەفافیەتی داهات، و دەستوورێکی هەرێمی. بەبێ ئەمانە، هەر ڕێککەوتنێکی نوێ تەنها دابەشکردنەوەی پۆستەکان دەبێت و قەیرانەکە دووبارە دەبێتەوە.

پێنجەم: وانەکانی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی (١٩٩٥)

ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە شوباتی ١٩٩٥ ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە لەسەر بنەمای پێنج سەردانی لێکۆڵینەوە بۆ هەرێم لە نێوان ١٩٩٢ و ١٩٩٤ ئامادە کرابوو.[29] خوێندنەوەی ئەم ڕاپۆرتە ئەمڕۆ نیشانی دەدات کە زۆربەی ڕەگەکانی قەیرانی ئێستا سی ساڵ لەمەوبەر ناسێنرابوون.

١. دابەشکردنی پەنجا بە پەنجا: سەرچاوەی پەکخستن

• لە هەڵبژاردنی ١٩٩٢دا پارتی ٥٠.٨٪ و یەکێتی ٤٩.٢٪ی دەنگەکانیان بەدەست هێنا، بەڵام بە ڕێککەوتن هەر یەکەیان ٥٠ کورسییان وەرگرت.[29]
• ئەم سیاسەتی پەنجا بە پەنجایە بۆ هەموو پۆستەکان درێژ کرایەوە: هەر وەزیرێکی پارتی جێگرێکی یەکێتیی هەبوو و بە پێچەوانەشەوە، و سەرۆکی ئاسایش لە پارتی بوو و سەرۆکی پۆلیس لە یەکێتی.[29]
• بەپێی ڕاپۆرتەکە، هەر حزبێک بڕیارەکانی ئەوی تری بەپێی بەرژەوەندیی خۆی پەک دەخست، و ئیدارەکە بوو بە ئامرازێک لە دەستی هەردوو حزبدا کە ناتوانێت لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکات.[29]

٢. بێسزایی: گرنگترین هۆکار

• ڕاپۆرتەکە بێسزایی بە گرنگترین هۆکاری قەیرانی مافی مرۆڤ لە هەرێم دادەنێت: سەرەڕای بەڵگەی بەرپرسیارێتیی هێزەکانی حزبەکان لە سەرپێچیی گەورە، هیچ کەسێک ڕادەستی دادگا نەکرا.[29]
• لە تەممووزی ١٩٩٤، جەلال تاڵەبانی بە ڕێکخراوەکەی گوت هێزەکانی یەکێتی هەندێک سەرپێچییان کردووە، بەڵام هیچ ڕێوشوێنێک بۆ دادگاییکردنیان ناگیرێتەبەر. مەسعود بارزانیش گوتی ئامادەیە دادگاییان بکات، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە ئەندامانی پارتی تێوەگلابن.[29]
• ڕاپۆرتەکە دەڵێت ئەوەی بکەرانی کوشتن و ئەشکەنجە نەک تەنها ئازادن بەڵکو لە پۆستی دەسەڵاتیشدان، متمانەی خەڵکی بە دادپەروەری و سەروەریی یاسا لاواز کردووە.[29]

٣. دەستێوەردان لە دادگا و سەرکوتکردنی ڕکابەران

• هەردوو حزب ڕێگرییان لە گرتنی گومانلێکراوانی سەر بە خۆیان کرد، و هەندێکیان بە زۆر یان بە ڕێگای تر لە زیندان دەرهێنا. دادوەرانی لێکۆڵینەوە هەڕەشەی کوشتنیان لێکرا، و چەند پارێزەرێک و دادوەرێکی لێکۆڵینەوە تیرۆر کران.[29]
• حزبە بچووکەکان بە ترساندن، گرتن، و لە هەندێک حاڵەتدا تیرۆرکردنی ئەندامەکانیان لەلایەن هەردوو حزبەوە سەرکوت کران.[29]

٤. چاکسازییە نووسراوەکان کە جێبەجێ نەکران

لە تەممووزی ١٩٩٤ لە پاریس ڕەشنووسی ڕێککەوتنێک ئامادە کرا کە یەکخستنی پۆلیس و ئاسایش، هەڵوەشاندنەوەی میلیشیا حزبییەکان، دروستکردنی سوپایەکی یەکگرتوو، و سیستەمێکی لێپرسینەوەی دارایی لەخۆ دەگرت؛ بەڵام واژۆ نەکرا. لە تشرینی دووەمی ١٩٩٤ بارزانی و تاڵەبانی “پەیمانی هاوپەیمانی”یان واژۆ کرد کە شەڕی نێوان حزبەکانی قەدەغە دەکرد، بەڵام مانگی دواتر شەڕ دەستی پێکردەوە.[29] هەروەها ڕاپۆرتەکە باسی دوو ڕەشنووسی دەستووری هەرێم دەکات کە ئەو کات لە گفتوگۆدا بوون.[29]

بەراوردی ١٩٩٤–١٩٩٥ و ٢٠٢٦

بابەت	١٩٩٤–١٩٩٥ (ڕاپۆرتی لێبوردن)	٢٠٢٦
دابەشکردنی دەسەڵات	پەنجا بە پەنجا لە هەموو پۆستەکاندا[29]	ململانێ لەسەر پەنجا بە پەنجا دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤[21]
هێزە چەکدارەکان	یەکخستنی بەشی (نزیکەی ٣٥ هەزار)، و پێشنیاری هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکان[29]	یەکخستنی فەرمی، بەڵام لە دوو فەرماندەیی حزبیدا[1]
دەستووری هەرێم	ڕەشنووس لە گفتوگۆدا[29]	هێشتا دەستوور نییە[25]
دادگا و لێپرسینەوە	بێسزایی و دەستێوەردانی حزبی[29]	ناکۆکییەکان دەچنە بەردەم دادگای فیدراڵی لە بەغدا[9]
دەستێوەردانی دەرەکی	ئێران و تورکیا کرداری تیرۆر و تێکدانیان لە هەرێم ئەنجام دەدا[29]	ڕکابەریی ئێران و تورکیا لە ڕێگەی هەردوو حزبەوە[15]
دەرئەنجام	شەڕی ناوخۆ و دوو ئیدارە	کشانەوەی یەکێتی و هەڕەشەی ئیدارەی هاوتەریب[1]

دەرئەنجام

ڕاپۆرتەکە لە ١٩٩٥ گەیشتبووە ئەو ئەنجامەی کە قەیرانەکە تەنها کاتێک کۆتایی دێت کە سەرکردایەتی ئیرادەی سیاسیی هەبێت بۆ لێپرسینەوە لە هێزەکانی خۆی.[29] سی ساڵ دواتر، هەمان کێشە بنەڕەتییەکان، واتە دابەشکردنی حزبیی دامەزراوەکان، نەبوونی دەستوور، و بێسزایی، هێشتا چارەسەر نەکراون. ئەمە پشتگیریی ئەو هەڵسەنگاندنە دەکات کە هۆکاری سەرەکیی قەیرانی ئێستا ناوخۆییە و ڕەگی لە شێوازی دابەشکردنی دەسەڵاتدایە لە ١٩٩١–١٩٩٢ەوە.

سەرچاوەکان

کاریگەرییەکانی دابەشبوون

سیاسی

• دوو داوای ڕەوایەتی: پارتی پەرلەمان، سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆکایەتی حکوومەتی بەدەستەوەیە. یەکێتیش دەڵێت دان بە پەرلەمان و هیچ حکوومەت و پۆستێک کە لێیەوە دەردەچێت نانێت.[1] ئەگەر هەردوو لا سەرۆک دیاری بکەن، بەغدا و حکوومەتە بیانییەکان دەبێت بڕیار بدەن مامەڵە لەگەڵ کێ بکەن.
• لاوازبوونی پێگەی کورد لە بەغدا: هێزی دانوستانی کورد لە یەکگرتوویی سەرچاوەی گرتووە. چاتهام هاوس هۆشداری دەدات کە دابەشبوونی ناوخۆ هەڵوێستەکانی کورد لە پرسەکانی دەرەوەی هەرێمیش پەرت دەکات.[3]
• کاتێکی هەستیار: قەیرانەکە لە کاتێکدایە کە دوایین هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە کشاونەتەوە و ترسی تەشەنەی جەنگی ئەمریکا و ئێران بۆ عێراق هەیە.

• مووچە پشت بە بەغدا دەبەستێت:
•  
• بەپێی فۆرمولای ئێستا، هەرێم داهاتی نەوتی و نانەوتی دەداتە بەغدا لە بەرامبەر شایستە داراییەکان، بەتایبەتی مووچە.[4] بە دوو ئیدارە ڕوون نییە کێ لیستی مووچە پێشکەش دەکات و بەغدا پارە بە کێ دەدات.
• نەوت: هەناردەی نەوت لە ڕێگەی جەیهانەوە لە کۆتایی ئەیلوولی ٢٠٢٥ دەستی پێکردەوە،[4] بەڵام ناکۆکی دووبارە بووەوە. لە ئاداری ٢٠٢٦ هەرێم ڕایگەیاند تا بەغدا سیاسەتی گومرگیی کانوونی دووەم هەڵنەگرێت، نەوت ناپەمپێت.[5]
• گومرگ: شەڕی ناوخۆی ١٩٩٤ لەسەر ناکۆکیی دەسەڵات، کۆنترۆڵی خاک و دابەشکردنی داهاتی گومرگ هەڵگیرسا.[2] دەروازە سنوورییەکان دیسان دەبنەوە سەرچاوەی ململانێ.
• وەبەرهێنان: دوو دەسەڵات کە مۆڵەت و گرێبەست دەردەکەن، مەترسیی یاسایی بۆ کۆمپانیا نەوتییە بیانییەکان و وەبەرهێنەران زیاد دەکەن.

سەربازی و ئەمنی

• یەکگرتنی سەر کاغەز: هێزەکانی پێشمەرگە لە ئەیلوولی ٢٠٢٦ بە فەرمی لە ژێر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا یەکخران، بەڵام لە دوو فەرماندەییدا: یەکێک بۆ هەولێر و دهۆک، ئەوی تر بۆ سلێمانی و هەڵەبجە.[1] ئەم پێکهاتەیە دەتوانێت بە خێرایی لەسەر هەمان هێڵ دابەش ببێت.
• ئاسایش و هەواڵگری: ئەم دەزگایانە بە شێوەیەکی مێژوویی سەر بە حزبەکان بوون و دەکرێ ببنە ئامرازی دوو ئیدارەی ڕکابەر.
• ناوچە جێناکۆکەکان: دابەشبوون پێگەی کورد لە کەرکووک و ناوچەکانی تر لاواز دەکات و بۆشایی ئەمنی بۆ شانەکانی داعش دروست دەکات.

یاسایی و دەستووری

• هیچ ڕێگەیەکی یاسایی نییە: دەستووری عێراق هیچ ڕێکارێکی بۆ جیابوونەوەی بەشێک لە هەرێمێکی هەبوو دانەناوە. مادەی ١١٧ دان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە هەبووەکانیدا دەنێت، و مادەی ١١٩ ڕێکاری پێکهێنانی هەرێمی نوێ لەلایەن پارێزگاکانەوە دیاری دەکات.
• کێ نوێنەرایەتی هەرێم دەکات؟ سەرۆکی هەرێم لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێت؛ بۆیە سەرۆکێک کە لە دەرەوەی پەرلەمان دابنرێت بنەمای دەستووری نابێت.
• دادگا: دادگای فیدراڵیی باڵا ڕۆژی ١٤ی کانوونی یەکەمی دیاری کردووە بۆ بیستنی داوایەک کە دەیەوێت حکوومەتی هەرێم وەک حکوومەتی ڕاپەڕاندنی کاروبار ڕابگەیەنرێت. هەر ناکۆکییەک کە بچێتە بەردەم دادگای فیدراڵی، ڕۆڵی بەغدا فراوانتر دەکات.

ڕۆڵی هێزە دەرەکییەکان

هۆکاری سەرەکیی دابەشبوون ناوخۆیییە: ناکۆکی لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات دوای هەڵبژاردنی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤. بەڵام هێزە دەرەکییەکان دابەشبوونەکە قووڵتر دەکەن:

• ئێران و تورکیا: بەپێی شیکارییەکی چاتهام هاوس، ئێران پەیوەندییە کۆنەکەی لەگەڵ یەکێتی بەکاردەهێنێت بۆ پاراستنی پێگەی خۆی لە هەرێم و هاوسەنگکردنی کاریگەریی تورکیا، و تورکیاش هەرێمێکی سەقامگیری دەوێت کە پارتی تێیدا زاڵ بێت. بۆ نموونە، فڕۆکە بازرگانییەکانی تورکیا بۆ هەولێر دەفڕن، بەڵام فڕین بۆ سلێمانی ڕاگیراوە و ئەنقەرە یەکێتی بە پەیوەندی لەگەڵ پەکەکە تۆمەتبار دەکات.[6]
• وێنەکە ئاڵۆزترە: تورکیا هەوڵی نزیکبوونەوە لە یەکێتی داوە بۆ سنووردارکردنی کاریگەریی ئێران، و یەکێتی لە تەممووزی ٢٠٢٦ بە سەردانێکی فەرمی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەنقەرە ئاسایی کردەوە. هەروەها هەردوو حزب لە جەنگی ئێراندا هەڵوێستێکی هاوبەشیان هەبوو کە گرووپە کوردییە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێران تێوەنەگلێن. بۆیە ناکرێ دابەشبوونەکە تەنها وەک شەڕی بریکاری ببینرێت.
• مێژوو: لە شەڕی ناوخۆی ١٩٩٤دا پارتی پشتیوانیی سەربازیی حکوومەتی سەدام حوسێنی وەرگرت و یەکێتیش پشتیوانیی ئێرانی.
• لاوازبوونی ڕۆڵی ئەمریکا: ئامادەیی ئەمریکا لە هەرێم کەمتر بووە، و چالاکیی دیپلۆماسی لە هەولێر بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئێرانەوە کەم بووەتەوە.[3] ئەو لایەنەی کە پێشتر ڕێککەوتنی بەسەر هەردوو لادا دەسەپاند، ئیتر بە هەمان شێوە ئامادە نییە.

هەڵوێستە ئەگەرییەکانی ئەمریکا، ئەورووپا و وڵاتانی ناوچەکە

تا کاتی نووسینی ئەم بابەتە هیچ کاردانەوەیەکی فەرمیی ئەمریکا یان یەکێتیی ئەورووپا بڵاو نەکراوەتەوە. ئەوەی خوارەوە شیکارییە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە ناسراوەکانی ئەم لایەنانە، نەک هەڵوێستی ڕاگەیەندراو.

• ئەمریکا: دەستووری ٢٠٠٥ی عێراق بە پشتیوانیی بەهێزی ئەمریکا هەرێمی کوردستانی وەک قەوارەیەکی فیدراڵی ناساند.[8] ئەمریکا دەتوانێت ناوبژیوانی بکات وەک ڕێککەوتنی واشنتنی ١٩٩٨، یارمەتیی پێشمەرگە بە یەکگرتنی ڕاستەقینەی هێزەکان ببەستێتەوە، و مامەڵە لەگەڵ هیچ ئیدارەیەکی هاوتەریب نەکات.
• یەکێتیی ئەورووپا و وڵاتانی ئەورووپا: دەتوانن پشتیوانیی ناوبژیوانیی نەتەوە یەکگرتووەکان بکەن و یارمەتیی گەشەپێدان و چاکسازی بە یەکێتیی دامەزراوەکانەوە ببەستنەوە.
• تورکیا: ئامانجی سەرەکیی ئەنقەرە بەردەوامبوونی پرۆسەی ئاشتیی خۆیەتی لەگەڵ پەکەکە، کە هەردوو حزبی کوردی بە توندی پشتیوانییان کردووە. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی تورکیا ڕێگری لە دابەشبوون بکات، هەرچەندە لە پارتی نزیکترە.
• ئێران: یەکەم ئامانجی ئێران ئەوەیە گرووپە کوردییەکان نەچنە ناو جەنگەکەیەوە لەگەڵ ئەمریکا.[3] ئەمە لەوانەیە وای لێبکات هەرێمێکی ئارامی پێباشتر بێت، بەڵام لە بەهێزبوونی یەکێتی لە سلێمانی سوودمەند دەبێت.
• بەغدا: بەهێزترین ئامراز، واتە مووچە و بودجە، لە دەستی بەغدایە. دەتوانێت دابەشبوون هان بدات بە مامەڵەکردن لەگەڵ هەر ناوچەیەک بە جیا، یان ڕێگری لێ بکات بە پێداگری لەسەر یەک نوێنەری هەرێم.

ئایا دابەشبوون دەبێت ڕووبدات؟

ئەمە پرسێکی جێناکۆکی سیاسەتی کوردییە و بڕیارەکەی بۆ خەڵکی هەرێم و دامەزراوەکانییەتی. لێرەدا بەڵگەکانی هەردوو لا دەخەینە ڕوو.

بەڵگەی لایەنگران

• هەرێم بە کردەوە دابەش بووە؛ فەرمیکردنی، بۆ نموونە لە ڕێگەی ناناوەندیکردن یان هەرێمێکی کارگێڕی بۆ سلێمانی و هەڵەبجە، لەوانەیە ناکۆکی کەم بکاتەوە لە جیاتی یەکگرتوویی سەر کاغەز.
• کۆتایی بە زاڵبوونی یەک حزب بەسەر دامەزراوە هاوبەشەکاندا دەهێنێت و هەر ناوچەیەک لەلایەن ئەوانەوە بەڕێوە دەبرێت کە بە کردەوە بەڕێوەی دەبەن.
• پێشنیاری دانی دەسەڵاتی فراوانتر بە پارێزگاکان پێشتر لە گفتوگۆدا بوو؛ چاتهام هاوس ئەمە بە گەورەترین گۆڕانکاریی دەستووری لە نەوەیەکدا ناو دەبات.

بەڵگەی نەیاران

• دوو قەوارەی بچووکتر هێزی دانوستانیان لەگەڵ بەغدا، ئەنقەرە و تاران زۆر کەمترە. ڕاوێژکاری میدیایی مەسعود بارزانی باسکردنی دوو ئیدارەی بە “خۆکوشتنی سیاسی” ناوبرد.
• هیچ ڕێگەیەکی دەستووری بۆ جیابوونەوەی بەشێک لە هەرێمی هەبوو نییە.]
• ناهاوسەنگیی ئابووری لە نێوان دوو ناوچەکە (نەوت، بۆڕیی هەناردە، دەروازە سنوورییەکان) مەترسیی گۆڕینی ناکۆکیی سەرچاوەکان بۆ پێکدادانی ئاشکرا زیاد دەکات، وەک ئەوەی لە ١٩٩٤ ڕوویدا.
• ئەزموونی کوردی لە نێوان ١٩٩٤ و ٢٠٠٥ لە ڕووی خوێن و پێگەی سیاسییەوە زۆر گران بوو.

نموونە هاوشێوەکان و ئەزموونی باشووری سوودان

جیابوونەوەی ڕێکخراو بە ڕێکاری دەستووری

• ئەسیۆپیا: هەرێمی نەتەوە و گەلانی باشوور لە نێوان ٢٠١٩ و ٢٠٢٣دا بە ڕیفراندۆم بوو بە چوار هەرێم: سیداما، باشووری ڕۆژئاوا، ناوەڕاست و باشوور.[10] دەستووری ئەسیۆپیا حکوومەت ناچار دەکات ڕیفراندۆم بۆ هەر گرووپێکی ئێتنیکی ئەنجام بدات کە بیەوێت قەوارەیەکی نوێ پێکبهێنێت.[11] لەگەڵ ئەوەشدا کێشەی سنوور و مافی کەمینەکان سەریان هەڵدا.
• هیندستان: ویلایەتی تێلانگانا لە ساڵی ٢٠١٤دا بە یاسایەکی پەرلەمانی فیدراڵی لە ئاندرا پرادێش جیاکرایەوە، دوای دەیان ساڵ داواکاری. دواتر ناکۆکی لەسەر ئاو، سامان و پایتەختی هاوبەش دروست بوو.
• سویسرا: کانتۆنی یورا لە ١٩٧٩دا بە زنجیرەیەک ڕیفراندۆم لە کانتۆنی بێرن جیابووەوە، و بە نموونەی کلاسیکی جیابوونەوەی ئاشتیانە دادەنرێت.

دابەشبوونی واقیعی بەهۆی ململانێی حزبییەوە

• هەرێمی کوردستان خۆی (١٩٩٦–٢٠٠٥): دوو حکوومەت لە هەولێر و سلێمانی، شەڕ، و یەکگرتنەوە دوای ساڵانێک. ڕێککەوتنی واشنتنی ١٩٩٨ شەڕەکەی ڕاگرت، بەڵام هەرێم بە دوو ئیدارەوە مایەوە، هەر یەکەیان بە دامەزراوە، دەزگای ئەمنی و هێزی سەربازیی خۆیەوە.[2] ئەمە نزیکترین نموونەیە، چونکە هەمان حزب و هەمان ئەکتەرانە.

ململانێی هەرێم لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵ

• تیگرای لە ئەسیۆپیا (٢٠٢٠–٢٠٢٢): ناکۆکی لەسەر ڕەوایەتیی حکوومەتی هەرێم بوو بە جەنگێکی وێرانکەر. ئەمە نیشانی دەدات سیناریۆی “دوو ڕەوایەتی” کاتێک لەگەڵ هێزی چەکدار تێکەڵ دەبێت چەندە مەترسیدارە.

ئایا ئەزموونی باشووری سوودان پەیوەندیدارە؟

بە بەشێکی، نەک وەک نموونەیەکی ڕاستەوخۆ. باشووری سوودان لە هەموو دەوڵەتەکە جیابووەوە و بە ڕیفراندۆمێک کە لە ڕێککەوتنی ئاشتیی ٢٠٠٥دا هاتبوو لە ٢٠١١دا سەربەخۆ بوو. ئەوەی لە کوردستان مەترسی لەسەرە دابەشبوونێکە لە ناو هەرێمێکی فیدراڵیدا، نەک جیابوونەوە لە عێراق.

بەڵام سێ وانەی گرنگی هەیە:

1. ململانێی دەستەبژێر دوای نەمانی دوژمنی دەرەکی: کەمتر لە دوو ساڵ و نیو دوای سەربەخۆیی، لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا جەنگی ناوخۆ لە نێوان سلڤا کیر و ڕیاک مەشار هەڵگیرسا، کە هەردووکیان سەر بە حزبی دەسەڵاتدار بوون. مەترسییەکە ململانێی ناوخۆیی بوو لەسەر دەسەڵات و نەوت، هاوشێوەی دینامیکی پارتی و یەکێتی.
2. نەوت لە ڕێگەی بۆڕیی دراوسێوە: باشووری سوودان نەوتەکەی بە بۆڕیی سوودان بۆ پۆرت سوودان دەنێرێت، و لە ٢٠١٢دا لەسەر ناکۆکیی کرێی گواستنەوە بەرهەمهێنانی ڕاگرت، کە ئابوورییەکەی خستە بەردەم داڕمان. نەوتی کوردستانیش پشت بە بۆڕیی جەیهان لە تورکیا دەبەستێت؛ قەوارەیەکی بچووکتر کە لە هەرێم جیا ببێتەوە زیاتر لەبەردەم ئەم جۆرە فشارەدا دەبێت.
3. سوپای بنیاتنراو لەسەر وەفاداریی لایەنگیرانە: سوپای باشووری سوودان هەر کە ململانێ هەڵگیرسا لەسەر هێڵی وەفاداریی سیاسی و ئێتنیکی دابەش بوو. دابەشبوونی پێشمەرگە بۆ دوو فەرماندەیی حزبی، سەرەڕای یەکگرتنی فەرمی، مەترسییەکی هاوشێوەی هەیە.

گرنگترین وانە: دابەشبوون کۆتایی بە ناکۆکی ناهێنێت، بەڵکو دەیگوازێتەوە بۆ گۆڕەپانێکی نوێ کە یاریزانی زیاتر و

هۆکارەکانی نیگەرانی: ناکۆکییەکانی پارتی و یەکێتی قووڵن. لە ساڵانی ڕابردوودا، یەکێتی بۆ ماوەیەک کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیرانی بایکۆت کرد. تیرۆری هاوکار جاف، ئەفسەرێکی ئاسایش کە لە یەکێتییەوە چووبووە ڕیزی پارتی، گرژییەکانی زیاتر کرد. هەروەها داهات و هێزی پێشمەرگە و ئاسایش هێشتا لەسەر بنەمای دوو ناوچەی زەرد و سەوز دابەش کراون. جگە لەمە، بە پێی ڕاپۆرتەکانی ڕووداو، زیاتر لە ١٩ مانگ دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان هێشتا کابینەی دەیەم پێک نەهاتبوو.

هۆکارەکانی دووری لە شەڕ: دۆخی ئێستا لەگەڵ دۆخی ١٩٩٤ جیاوازە:

• هەڵوێستی نێودەوڵەتی: ئەمریکا و هاوپەیمانان بە ڕاشکاوی داوای یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە و چارەسەری ناکۆکییەکان دەکەن. بۆ نموونە وەزیری بەرگریی ئەمریکا لە سەردانێکیدا بۆ هەرێم ئەم داوایەی کرد.
• دەستووری عێراق و ڕۆڵی بەغدا: هەرێم بەشێکی دەستووریی عێراقە و بەغدا مووچە و بودجە کۆنترۆڵ دەکات. شەڕی ناوخۆ دەبێتە دیاریی بەغدا بۆ لاوازکردنی هەردوو حیزبەکە.
• بەرژەوەندیی ئابووری: نەوت و بازرگانی و وەبەرهێنان پێویستیان بە ئارامییە.
• ئەزموونی ڕابردوو: کۆمەڵگای کوردی بیرەوەریی تاڵی شەڕی براکوژی هەیە، و هەردوو لا گفتوگۆ بەردەوام دەکەن. بۆ نموونە سەرکردایەتیی هەردوو حیزب لە پیرمام کۆبوونەتەوە.

ئەنجام: زۆربەی چاودێران ئەگەری دووبارەبوونەوەی شەڕی چەکداریی گشتگیر بە کەم دەزانن. مەترسیی ڕاستەقینە دابەشبوونی ئیداریی زیاتر و لاوازبوونی دامەزراوەکانە، واتە دۆخێکی «دوو ئیدارە»ی نافەرمی، نەک شەڕی ڕاستەوخۆ. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕووداوی ئەمنیی کتوپڕ یان دەستێوەردانی دەرەکی دەتوانن دۆخەکە بگۆڕن.

پاراستنی هەرێمی کوردستان لە سایەی قەیرانی حوکمڕانیدا

یەکەم: وێنەی دۆخەکە

هەرێمی کوردستان ئێستا بە یەکێک لە ئاڵۆزترین قۆناخەکانی دوای ٢٠٠٥دا تێدەپەڕێت. هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤ کرا، بەڵام تا کۆتایی ئەیلوولی ٢٠٢٦ پەرلەمان هێشتا کارا نەبوو و پارتی و یەکێتی لەسەر پێکهێنانی کابینەی دەیەم ڕێک نەکەوتبوون.

لە لایەنی سەربازییەوە، لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ڕاگەیەندرا کە هێزەکانی پێشمەرگە یەکخراون و هێزەکانی ٧٠ و ٨٠ کراون بە دوو فەرماندەیی ناوچەیی، یەکەم و دووەم. هەندێک شیکەرەوە دەڵێن ئەم ڕێکخستنە نوێیە تا ڕادەیەکی زۆر دووبارەکردنەوەی سیستەمە کۆنەکەیە، چونکە هەردوو حیزب بەرژەوەندییان لە پاراستنی تۆڕە سەربازییەکانی خۆیاندا هەیە.

لە هەمان کاتدا هاوکێشە سیاسییەکانیش دەگۆڕێن. یەکێتی و نەوەی نوێ هەنگاویان ناوە بۆ فەرمیکردنی هاوپەیمانییەک، کە دەکرێت هاوسەنگیی هێز لە پەرلەماندا بگۆڕێت. ئەم دۆخە، لەگەڵ کێشەی مووچە و پەیوەندیی ئاڵۆز لەگەڵ بەغدا، نیگەرانییەکی ڕاستەقینەی دروست کردووە. بەڵام وەک لە وەڵامی پێشوودا باسم کرد، زۆربەی چاودێران مەترسیی سەرەکی بە دابەشبوونی ئیداری و لاوازبوونی دامەزراوەکان دەزانن، نەک دووبارەبوونەوەی شەڕی چەکداریی ١٩٩٤–١٩٩٨.

ڕۆڵی نێچیرڤان بارزانی لە چارەسەری قەیرانەکەدا

توانای ڕۆڵبینین: نێچیرڤان بارزانی بە ناوبژیوان ناسراوە. لە ٢٠٢٥دا ڕایگەیاند کە هیچ کام لە پارتی و یەکێتی ناتوانن بە تەنها حکومەت پێکبهێنن، و قۆناخی ڕێککەوتنی ستراتیژیی دوای ٢٠٠٥ی وەک نموونەیەکی سەرکەوتوو باس کرد. لە ئەیلوولی ٢٠٢٦یش لە سلێمانی باسی پێشکەوتن لە پەیوەندییەکانی هەردوو حیزبی کرد. پێگەی سەرۆکی هەرێم و پەیوەندییە باشەکانی لەگەڵ بەغدا و دراوسێکان و ڕۆژئاوا دەرفەتی زیاتری پێدەدەن.

سنووردارییەکان: ئەو جێگری سەرۆکی پارتییە، بۆیە هەندێک لە یەکێتی بە بێلایەنی تەواوی نابینن. بڕیاری کۆتاییش لە دەستی سەرکردایەتیی هەردوو حیزبدایە.

پێشنیارەکان بۆ دەستپێشخەرییەکی ئەگەری:   
١. ڕێککەوتنی ستراتیژیی نوێ: ڕێککەوتنێکی نووسراو کە پرسە بنەڕەتییەکان چارەسەر بکات، نەک تەنها پۆستەکان.   
٢. یاسای بودجە: دابەشکردنی داهات بە پێوەری ڕوون و شەفاف.         
٣. لامەرکەزیی ئیداری: بۆ هەموو پارێزگاکان، لە چوارچێوەی یاسای ژمارە ٣ی ٢٠٠٩دا.   
٤. یەکخستنی ڕاستەقینەی پێشمەرگە: بە کاتبەندیی ڕوون و چاودێریی نێودەوڵەتی.        
٥. لیژنەیەکی ناوبژیوانیی سەربەخۆ: پێکهاتوو لە کەسایەتیی متمانەپێکراو بۆ هەردوو لا.   
٦. هەڵوێستی یەکگرتوو لە بەغدا: لەسەر مووچە، نەوت و ماددە ١٤٠.

ئەنجام: دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ ببینێت، بەڵام سەرکەوتنی هەر دەستپێشخەرییەک بە پشتگیریی مەسعود بارزانی و بافڵ تاڵەبانی بەستراوەتەوە.

دووەم: لامەرکەزی وەک ڕێگاچارەیەکی ئەگەری

بنەمای یاسایی: لامەرکەزی بیرۆکەیەکی نوێ نییە و بنەمای یاسایی هەیە. ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی بۆ داواکردنی لامەرکەزیی ئیداری و دارایی پشتی بە ماددەی ٢ و ٥ی یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ٢٠٠٩ی ئەنجوومەنی پارێزگاکان بەستووە، کە بە مەبەستی دابەزاندنی دەسەڵاتەکانە بۆ ئاستی خوارەوە. ساڵی ٢٠١٧ ئەو ئەنجوومەنە پڕۆژەی لامەرکەزیی پەسەند کرد و داوای دەسەڵاتی خەرجکردنی داهاتی سلێمانی کرد. دواتر حکومەت دەسەڵاتی هەموو پارێزگارەکانی زیاد کرد. لە ساڵی ٢٠٢٠یشدا ئەنجوومەنی وەزیران ڕایگەیاند کە لامەرکەزیی ئیداری و شۆڕکردنەوەی دەسەڵاتەکان، لە ژێر سەرپەرشتیی سەرۆکایەتیی حکومەتدا، بەشێکە لە بەرنامەی کابینەی نۆیەم.

جێی ناکۆکی: ناکۆکییەکە لەسەر بوونی لامەرکەزی نییە، بەڵکو لەسەر سنوور و جۆرەکەیەتی. یەکێتی پشتگیریی لامەرکەزیی ئیداری و دارایی دەکات. بەرپرسانی پارتی پێیان وایە لامەرکەزیی دارایی سلێمانی لە حکومەت دوور دەخاتەوە. هەندێک پسپۆڕیش دەڵێن هەرێم لەگەڵ عێراق پەیوەندییەکی لامەرکەزیی ئیداریی هەیە، بۆیە دروستکردنی لامەرکەزیی سیاسی لەناو هەرێمدا کێشەکان قووڵتر دەکاتەوە.

فۆرمێکی گونجاو: لە باسە ئەکادیمی و سیاسییەکاندا، ئەم بنەمایانە بۆ لامەرکەزییەکی سەرکەوتوو زیاتر دووبارە دەبنەوە:

• لامەرکەزیی ئیداری و خزمەتگوزاری بۆ هەموو پارێزگاکان و ئیدارە سەربەخۆکان، نەک تەنها بۆ یەک پارێزگا، بۆ ئەوەی هەستی جیاکاری دروست نەبێت. ئەمەش لە بوارەکانی تەندروستی، پەروەردە، شارەوانی و پڕۆژەکاندا دەبێت.
• یاسای بودجەی ساڵانە لەگەڵ پێوەری ڕوون بۆ دابەشکردنی داهات بەپێی ژمارەی دانیشتووان و پێداویستییەکان. نەبوونی یاسای بودجە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی ناکۆکییە، و بەرپرسانی حکومەتیش ئەمەیان دانپێدا ناوە.
• شەفافیەتی داهات: هەموو داهاتەکانی نەوت، گومرگ و باج لە یەک سندووقی گشتیدا کۆبکرێنەوە و ئاشکرا بکرێن.
• پاراستنی یەکێتیی هەرێم لە سێ بواری سەرەکیدا: یەک حکومەت، یەک سیاسەتی دەرەوە و یەک هێزی سەربازیی ڕاستەقینە.

بەم شێوەیە لامەرکەزی دەبێتە ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی ناکۆکی، نەک هەنگاوێک بەرەو دوو ئیدارە.

سێیەم: ڕۆڵی هێزە ئیسلامییەکان و کەسایەتییە سەربەخۆکان

هێزە ئیسلامییەکان: یەکگرتووی ئیسلامی، کۆمەڵی دادگەری و بزووتنەوەی ئیسلامی تایبەتمەندییەکی گرنگیان هەیە: بنکەی جەماوەرییان لە هەردوو ناوچەی زەرد و سەوزدا هەیە. ئەمە ڕێگەیان پێدەدات وەک پردی پەیوەندی کار بکەن. دەتوانن ئەم کارانە بکەن:

• ناوبژیوانیی ڕاستەوخۆ لە نێوان پارتی و یەکێتیدا. پێکهێنانی لیژنەی ئاشتەوایی نیشتمانی لە کوردستان:
•  
• ئەم لیژنەیە کە لە کەسایەتییەکانی ناوخۆ و دەرەوەی کوردستان پێکهاتبوو، وەک شێخ عەلی قەرداغی و ئەوانی دیکە، بەپەلە ڕێوشوێنی دەگرتەبەر بۆ ڕاگرتنی تێکچوون و هێورکردنەوەی قەیرانەکان. بەڵام هەروەها لە ڕێگەی لیژنەیەکی زانستییەوە چارەسەری پراکتیکی پێشنیار دەکات کە ئەرکی پەرەپێدانی نیشتەجێبوونی مێژوویی پێسپێردراوە.
•  
• لە نێو چالاکییەکانیدا، لیژنەکە سیمینار و تەنانەت خۆپیشاندانی گشتی ڕێکدەخست، بە مەرجێک ئەم بۆنانە جێی متمانە بن و بۆ قازانجی حزبی و کەسی نەقۆزرێتەوە.
• پێشکەشکردنی پڕۆژەیاسای بێلایەن، وەک یاسای بودجە و یاسای دەستەی دەستپاکی.
• بەکارهێنانی پێگەی کۆمەڵایەتی و ئایینییان بۆ ئارامکردنەوەی کەشی سیاسی و ڕەتکردنەوەی گوتاری ڕق.

بەڵام کەمیی کورسییەکانیان لە پەرلەماندا و پەیوەندیی جیاوازیان لەگەڵ دوو حیزبە گەورەکە کاریگەرییان سنووردار دەکات.

کەسایەتییە سەربەخۆکان: ئەکادیمیستان، دادوەرە خانەنشینەکان، یاساناسان، سەرۆک هۆزەکان و نوێنەرانی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی دەتوانن ئەم ڕۆڵانە ببینن:

• پێکهێنانی لیژنەی ناوبژیوانیی نیشتمانی کە هەردوو لا متمانەیان پێی هەبێت.
• ئامادەکردنی ڕەشنووسی چارەسەری تەکنیکی بۆ پرسە ناکۆکەکان، وەک دابەشکردنی داهات و پۆستەکان.
• ڕێکخستنی فشاری جەماوەری ئاشتیخوازانە، بەتایبەتی لەسەر پرسی مووچە و خزمەتگوزارییەکان.

سەرکەوتنی ئەم ڕۆڵانە بە دوو شت بەستراوەتەوە: ئامادەیی پارتی و یەکێتی بۆ گوێگرتن، و یەکگرتوویی ئەم هێزانە لە نێوان خۆیاندا.

چوارەم: وڵاتانی دراوسێ

دراوسێکان دەتوانن بە هەردوو ئاراستەدا کار بکەن:

ئەگەری قووڵکردنەوەی قەیران: بە شێوەیەکی گشتی تورکیا پەیوەندیی نزیکتری لەگەڵ پارتی هەیە و ئێرانیش لەگەڵ یەکێتی. هەر زیادبوونێکی ململانێی تاران و ئەنقەرە، یان گرژییەکانی ناوچەکە، دەکرێت ڕەنگدانەوەی لەسەر ناوخۆی هەرێم هەبێت و هەر حیزبێک هانبدات پشت بە هاوپەیمانە دەرەکییەکەی ببەستێت.

ئەگەری سنووردارکردنی قەیران: هیچ کام لەو دوو وڵاتە بەرژەوەندیی لە شەڕی ناوخۆیی و نائارامیی سنووردا نییە. تورکیا بەرژەوەندیی گەورەی بازرگانی و وزەی لە هەرێمدا هەیە. ئێرانیش ناوچە سنوورییەکانی گرنگن بۆ ئابوورییەکەی. ئەزموونی ١٩٩٤–١٩٩٨ نیشانی دا کە دەستێوەردانی دەرەکی ئاگری شەڕەکەی خۆشتر کرد، نەک کوژاندنەوەی.

بەغدا یاریزانی سێیەمە. لە ڕێگەی کۆنترۆڵی مووچە و بودجە و بڕیارەکانی دادگای فیدراڵییەوە، دەتوانێت یان هاوکاری چارەسەر بێت یان سوود لە دابەشبوونی کورد وەربگرێت.

پێنجەم: ڕۆڵی ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا

ئەمریکا و چەند وڵاتێکی ئەورووپی ساڵانێکە لە ڕێگەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و یاداشتنامەی هاوکاریی ٢٠٢٢ەوە پشتگیریی چاکسازیی پێشمەرگە دەکەن، و ئەیلوولی ٢٠٢٦ وەک دوا وادەی یەکخستن دیاری کرابوو. لە باسە سیاسییەکاندا ئەم پێشنیارانە بۆ ڕۆڵی ناوبژیوانی دووبارە دەبنەوە:

١. بەستنەوەی یارمەتی بە ئەنجامی ڕاستەقینەوە: یارمەتیی سەربازی و دارایی تەنها بە یەکخستنی ڕاستەقینەی زنجیرەی فەرماندەیی و مووچە ببەسترێتەوە، نەک بە گۆڕینی ناوی یەکەکان.
٢. ناوبژیوانیی ڕێکخراو و بەردەوام: دیاریکردنی نێردەیەکی تایبەت، بە هاوکاریی نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆ گفتوگۆ لەسەر پێکهێنانی حکومەت و کاراکردنەوەی پەرلەمان، لەگەڵ کاتبەندیی ڕوون.
٣. پشتگیریی دامەزراوەیی و تەکنیکی: یارمەتی لە داڕشتنی یاسای بودجە، سیستەمی شەفافی داهاتی نەوت و گومرگ، بەهێزکردنی سەربەخۆیی دادگا و پڕۆژەی لامەرکەزیی ئیداری.
٤. هەماهەنگیی ئەمریکی-ئەورووپی: ئەڵمانیا، بەریتانیا، فەرەنسا و هۆڵەندا، کە لە چاکسازیی پێشمەرگەدا بەشدارن، دەتوانن پەیامێکی یەکگرتوو بدەن بۆ ئەوەی هیچ حیزبێک هەست نەکات پشتیوانێکی نێودەوڵەتیی جیاوازی هەیە.  
٥. پاڵپشتیی پەیوەندیی هەولێر-بەغدا: ناوبژیوانی لە پرسی مووچە و نەوتدا، چونکە قەیرانی دارایی سووتەمەنیی سەرەکیی ناکۆکییە ناوخۆییەکانە.

ئەنجام

پاراستنی هەرێمی کوردستان پێویستی بە سێ پایە هەیە. یەکەم، ڕێککەوتنێکی ناوخۆیی لەسەر دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات و دەسەڵات، کە لامەرکەزیی ئیداری دەتوانێت بەشێکی بێت. دووەم، یەکخستنی ڕاستەقینەی هێزە ئەمنی و سەربازییەکان. سێیەم، ڕۆڵی کارای هێزە ناوەندی و سەربەخۆکان لە ناوخۆ و پاڵپشتیی بەردەوامی نێودەوڵەتی لە دەرەوە.

بەڵام هیچ کام لەمانە جێگەی ئیرادەی سیاسیی پارتی و یەکێتی ناگرێتەوە. ئەزموونی ٢٠٠٥، کاتێک دوو ئیدارەکە یەکخرانەوە، نیشانی دەدات کە کاتێک ئەو ئیرادەیە هەبێت، چارەسەرکردنی تەنانەت قووڵترین ناکۆکییەکانیش دەکرێت.

964media، «PUK quits Kurdistan government, threatens to name rival Region president and cabinet»، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦: https://en.964media.com/54798/

Al-Monitor، «PUK leader Talabani withdraws from regional government, deals blow to Kurds globally»، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦: https://www.al-monitor.com/originals/2026/11/puk-leader-talabani-withdraws-regional-government-deals-blow-kurds-globally

Arab News / AP، «Kurdish power-sharing deal cracks as one of two rival parties quits northern Iraq’s government»، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦: https://www.arabnews.com/middle-east/kurdish-power-sharing-deal-cracks-as-one-of-two-rival-parties-quits-northern-iraqs-government-3010056

النهار، «طالباني يعلن انسحاب الاتحاد الوطني من حكومة إقليم كردستان»، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦: https://www.annahar.com/arab-world/arabian-levant/364007/

Chatham House، «Division between Iraq’s Kurdish parties risks undermining Kurdistan region’s autonomy»، تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦: https://www.chathamhouse.org/2026/10/division-between-iraqs-kurdish-parties-risks-undermining-kurdistan-regions-autonomy

Asharq Al-Awsat، «Government Delay Revives Specter of ‘Two Administrations’ in Iraq’s Kurdistan Region»: https://english.aawsat.com/arab-world/5291149-government-delay-revives-specter-%E2%80%98two-administrations%E2%80%99-iraq%E2%80%99s-kurdistan-region

Rudaw، «Coordination Framework urges KDP, PUK to agree on presidential candidate»، شوباتی ٢٠٢٦: https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/24022026

Rudaw، «KDP and PUK exchange lists of preferred ministries»، ئایاری ٢٠٢٥: https://www.rudaw.net/english/kurdistan/23052025

Wikipedia، «2025 Sulaymaniyah clashes»: https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Sulaymaniyah_clashes

Wikipedia، «Government of the Kurdistan Region»: https://en.wikipedia.org/wiki/Government_of_the_Kurdistan_Region

پەیوەندیی هەولێر و بەغدا: نەوت، مووچە و دادگای فیدراڵی

Peregraf، «Iraqi Parliament Links Oil Export Crisis to KRG Salaries»، ئاداری ٢٠٢٦: https://peregraf.com/en/news/11237

The National، «Baghdad warns Kurdistan region of legal action over oil pipeline dispute»، ئاداری ٢٠٢٦: https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/17/baghdad-warns-kurdistan-region-of-legal-action-over-oil-pipeline-dispute/

Shafaq News، «Iraqi Kurdistan: No changes to salary payments planned for 2026»، کانوونی دووەمی ٢٠٢٦: https://shafaq.com/en/Kurdistan/Iraqi-Kurdistan-No-changes-to-salary-payments-planned-for-2026

The New Arab، «Kurds threaten to leave Baghdad gov’t over salary, oil disputes»، ٢٠٢٥: https://www.newarab.com/news/kurds-threaten-leave-baghdad-govt-over-salary-oil-disputes

Shafaq News، «Decade-long standoff: salary crisis sparks public outcry in Iraqi Kurdistan»: https://shafaq.com/en/Report/Decade-long-standoff-salary-crisis-sparks-public-outcry-in-Iraqi-Kurdistan

The Amargi، «A Decade of Unpaid Wages: Iraqi Kurdistan’s Salary Crisis»: https://theamargi.com/posts/a-decade-of-unpaid-wages-iraqi-kurdistans-salary-crisis

American University (SIS)، «Baghdad’s Financial Squeezing of Kurdistan Undermines U.S. Interests»: https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/baghdad-financial-pressure-kurdistan-us-interests.cfm

Rudaw، «Kurdish oil exports halted since March 2023»: https://www.rudaw.net/english/categories/economic/889130

The Arab Weekly، «Iraq’s federal oil and gas law falls between constitutional texts and political disputes»: https://thearabweekly.com/iraqs-federal-oil-and-gas-law-falls-between-constitutional-texts-and-political-disputes

Rudaw Research Center، «Decoding the Federal Court’s Decision»، ٢٠٢٣: https://rudawrc.net/en/article/decoding-the-federal-courts-ruling-a-deeper-dive-into-its-implications-for-the-kurdistan-region-2023-06-04

The Arab Weekly، «Iraqi supreme court rules Kurdistan 2022 parliament extension unconstitutional»، ٢٠٢٣: https://thearabweekly.com/iraqi-supreme-court-rules-kurdistan-2022-parliament-extension-unconstitutional

Wikipedia، «Federal regions of Iraq»: https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_regions_of_Iraq

ڕۆڵی وڵاتانی دراوسێ

Middle East Eye، «Turkey urges Iran to halt attacks on Kurdish groups»، تەممووزی ٢٠٢٦: https://www.middleeasteye.net/news/turkey-urges-iran-halt-attacks-kurdish-groups

Chatham House Kalam، «Rivals within: How Iran and Turkey compete inside Iraq’s fractured politics»: https://kalam.chathamhouse.org/rivals-within-how-iran-and-turkey-compete-inside-iraqs-fractured-politics/

حوکمڕانی، گەندەڵی و کۆمەڵگا

AEI، «Iraqi Kurds Deserve Better» (وتاری ڕاوبۆچوون): https://www.aei.org/op-eds/iraqi-kurds-deserve-better/

British Council، «Iraq Next Generation: Youth in the Kurdistan Region of Iraq»: https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/next_gen_iraq_youth_report_summary_artwork_single_pages.pdf

Carnegie Endowment، «Kurdistan’s Politicized Society Confronts a Sultanistic System»، ٢٠١٥: https://carnegieendowment.org/research/2015/08/kurdistans-politicized-society-confronts-a-sultanistic-system?lang=en

U4 Anti-Corruption Resource Centre، «Kurdistan Region of Iraq: overview of corruption and anti-corruption»: https://www.u4.no/api/publications/kurdistan-region-of-iraq-overview-of-corruption-and-anti-corruption/pdf

Washington Institute، «Addressing the Inequality and Despair Driving Kurdish Migration to Europe»: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/addressing-inequality-and-despair-driving-kurdish-migration-europe

Wikipedia، «Sardasht Osman»: https://en.wikipedia.org/wiki/Sardasht_Osman

سەرچاوەی مێژوویی

Amnesty International، «Iraq: Human rights abuses in Iraqi Kurdistan since 1991» (MDE 14/01/95)، شوباتی ١٩٩٥: https://www.amnesty.org/en/documents/mde14/001/1995/en/

ئەزموونی بەراوردکاری (ئەسیوپیا)

Wikipedia، «2023 South Ethiopia Region referendum»: https://en.wikipedia.org/wiki/2023_South_Ethiopia_Region_referendum

Al Jazeera، «Ethiopia: Sidama people vote on forming new regional state»، تشرینی دووەمی ٢٠١٩: https://www.aljazeera.com/news/2019/11/ethiopia-sidama-people-vote-forming-regional-state-191120084217782.html

.