Views: 3
نوسینی /هەژار مستەفا
بەشی سیێەم
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی فکریی بزووتنەوەی سمکۆ، پێویستە سەیری تۆڕی پەیوەندییەکانی بکەین کە چۆن سنوورە ناوچەییەکانی تێپەڕاند بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەکی نەتەوەیی گشتگیر.
١. لەگەڵ کێ پەیوەندی هەبووە؟ (کەسایەتی و شۆڕشەکان)
سمکۆ هێڵی پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ سەرکردە و بژاردەی ڕۆشنبیری پارچەکانی تری کوردستاندا هەبوو، لەوانە:
🔹شێخ مەحمودی حەفید (مەلیکی کوردستان): لە باشووری کوردستان، کە بەهێزترین و نزیکترین هاوپەیمانی بوو.
🔹سەید تەهای شەمزینی: لە باکووری کوردستان (نەویدەی شێخ عوبەیدوڵای نەهری)، کە هاتە ڕۆژهەڵات و بوو بە جێگر و ڕاوێژکاری سیاسی و دیپلۆماسیی سمکۆ.
🔹کۆمەڵەی تەعالی کوردستان: ڕێکخراوێکی سیاسی و فکری پێشەنگی کوردان بوو لە ئەستەمبوڵ، کە چەندین ڕووناکبیر و ئەفسەری نەتەوەیی لێوە هاتنە ناو ڕیزەکانی شۆڕشی سمکۆوە.
٢. شێوازی پەیوەندییەکە چۆن بوو؟ (شێوازی کارکردن)
🔻پەیوەندییەکان بە سێ شێوازی سەرەکی بەڕێوەدەچوون:
🔸گۆڕینەوەی نامە و نێردراوی فەرمی: شێخ مەحموود و سمکۆ لە ڕێگەی شاند و سوارچاکی تایبەتەوە نامەی سیاسی و ستراتیژییان گۆڕیوەتەوە بۆ ئاگاداربوون لە دۆخی یەکتر.
🔸هاوکاریی میدیایی و ڕۆژنامەگەری: ڕۆژنامەی “کورد” لە ورمێ (کە لەلایەن چاپخانەکەی سمکۆوە دەردەچوو) و ڕۆژنامەی “ڕۆژی کوردستان” لە سلێمانی (زمانحاڵی شۆڕشی شێخ مەحموود)، بە شانازییەوە هەواڵ و سەرکەوتنەکانی یەکتریان بڵاودەکردەوە و شەرعیەتیان بە شۆڕشەکانی یەکتر دەدا.
🔸پەنابەری و داڵدەدانی سەربازی: کاتێک شۆڕشەکەی سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٢دا بەهۆی هێرشی قورسی ڕەزا شاوە پاشەکشەی کرد، ئەو ڕووی کردە باشووری کوردستان و لەلایەن شێخ مەحموود و خەڵکی ناوچەکەوە وەک پاڵەوانێکی نەتەوەیی پێشوازی لێکرا.
٣. ئەم پەیوەندییانە لەسەر چ بنەمایەک بوو؟ (بنەما فکرییەکان)
🔻ئەم هاوپەیمانییە لەسەر چەند بنەمایەکی فکریی مۆدێرن دامەزرابوو، نەک تەنها بەرژەوەندیی کاتی:
🔸بنەمای نەتەوەیی گشتگیر (کوردایەتی): تێپەڕاندنی ئەو سنوورە دەستکردانەی کە دابەشکارییەکانی دوای جەنگی جیهانی یەکەم بەسەر کوردستاندا هێنابوویان. ئەوان بڕوایان وابوو پرسی کورد یەک دۆزی گشتییە.
🔸هاوبەشی لە دژایەتیکردنی داگیرکەران: تێگەیشتن لەوەی کە هێزە ناوچەییەکان (ئێران و عێراقی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا) هاوکاری یەکتر دەکەن بۆ سەرکوتکردنی کورد، بۆیە پێویستە کوردیش بەرەیەکی هاوبەشی هەبێت.
🔸بنەمای یەکڕیزیی فکری: بەکارهێنانی دروشم و ئامانجی هاوشێوە (داوای سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسین).
٤. سوودەکانی ئەم پەیوەندییانە چی بوو؟
🔻ئەم تۆڕی پەیوەندییە چەندین سوودی مێژوویی گرنگی لێکەوتەوە:
🔸نێودەوڵەتیکردنی دۆزی کورد: وایکرد کە هێزە جیهانییەکانی وەک بەریتانیا و ڕووسیا سەیری شۆڕشی کورد بکەن وەک جوڵانەوەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو، نەک تەنها یاخیبوونێکی عەشێریی ناوخۆیی.
🔸دەوڵەمەندبوونی ناوەندی ڕۆشنبیریی ورمێ: هاتنی کەسایەتییەکانی باکوور و باشوور بۆ لای سمکۆ، وایکرد چاپخانەکەی و دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی “کورد” پڕ بێت لە بیرۆکەی نوێ و پێشکەوتوو.
🔸دروستکردنی قووڵایی ستراتیژی (پشتیوان): کاتێک شۆڕش لە پارچەیەکدا تووشی شکست دەبوو، پارچەکەی تر دەبووە پەناگەیەک بۆ پاراستنی هێزەکان و سەرکردەکان، تا لەناو نەچن و بتوانن بەردەوام بن.
🔸هۆشیارکردنەوەی تاکی کورد: خەڵکی لایەنی ڕۆژهەڵات لە ڕێگەی ڕۆژنامەکانەوە ئاگاداری شۆڕشی باشوور بوون و بەپێچەوانەشەوە، ئەمەش هەستی “یەک نەتەوەیی” لە ناخی تاکی کوردا بەهێزتر کرد.
ئەم ڕەهەند و تێڕوانینانە بە تەواوی ئەو گومانە دەڕەوێنێتەوە کە دەڵێت شۆڕشی سمکۆ تەنها شۆڕشێکی عەشیرەتی شکاک بووە، و دەیسەلمێنێت کە پڕۆژەیەکی نەتەوەیی و فکریی گەورە بووە.
