Views: 7
نوسینی هەژار مستەفا
بەشی دووەم
🔷زۆربەی سەرچاوە مێژووییە کلاسیکییەکان، بزووتنەوەی سمکۆی شکاک (ئیسماعیل ئاغای شکاک) وەک جوڵانەوەیەکی چەکداریی خێڵەکی یان نەتەوەیی نیشان دەدەن. بەڵام خوێندنەوەی قووڵ بۆ بەڵگەنامەکانی ئەو سەردەمە دەری دەخات کە ئەم شۆڕشە تەنها لە چوارچێوەی تفەنگ و سەنگەردا نەمایەوە، بەڵکو خاوەنی دیدگایەکی فکری و هۆشیارکردنەوەی پێشەنگ بوو بۆ گۆڕینی تاکی کورد لە “کۆمەڵگەیەکی خێڵەکیی پەرتبوو”ەوە بۆ “نەتەوەیەکی هۆشیار و یەکگرتوو”.
🔶١. مۆدێرنە و تێپەڕاندنی فکری خێڵەکی
یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی کۆمەڵگەی کوردی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دەمارگیریی خێڵەکی و شەڕی ناوخۆیی عەشیرەتەکان بوو. ڕەهەندی فکریی ئەم شۆڕشە لێرەوە دەست پێدەکات:
🔸بانگەواز بۆ یەکڕیزیی نەتەوەیی: سمکۆ درکی بەوە کردبوو کە بەبێ فکری یەکگرتوویی، کورد ناتوانێت ڕووبەڕووی قۆناغی دوای جەنگی جیهانی یەکەم ببێتەوە. بەکارهێنانی ئایەتی پیرۆزی (وَٱعۡتَصِمُواْ بِحَبۡلِ ٱللَّهِ جَمِيعٗا وَلَا تَفَرَّقُواْ) لە لۆگۆی فەرمی بزووتنەوەکەیدا، تەنها دروشمێکی ئاینی نەبوو، بەڵکو چەکێکی فکری بوو بۆ سڕینەوەی ڕق و کینەی عەشیرەتی و کۆکردنەوەی هەمووان لەژێر چەتری نەتەوەدا.
🔸دروستکردنی ناسنامەی هاوبەش: چەمکی “کوردستان سەربەخۆ” کە لەسەر ئارمەکەی نەخشێنرا بوو، گۆڕانکارییەکی فکری گەورە بوو لە بیرکردنەوەی مرۆڤی ئەو سەردەمەدا، کە پێشتر تەنها پابەندی بۆ ناوی خێڵەکەی هەبوو، بەڵام ئێستا فێری چەمکی “نیشتمان و دەوڵەت” دەکرا.
🔷٢. ڕاگەیاندن وەک چەکی هۆشیاری: ڕۆژنامەی “کورد” (١٩٢١)
ناکرێت باسی دیوی ڕۆشنبیری ئەم شۆڕشە بکرێت بەبێ باسکردنی ڕۆژنامەی “کورد” کە لە ساڵی ١٩٢١دا دەرچوو. ئەم ڕۆژنامەیە وەک “مەکتبێکی فکری” وابوو بۆ تاکی کورد:
🔹زمانی زگماکی وەک شوناس: ڕۆژنامەکە بە زمانی کوردی دەنووسرا، ئەمەش شۆڕشێکی فکری بوو لە ناوچەیەکدا کە زمانی فارسی و تورکی زمانی فەرمی و خوێندن بوون. نیشاندانی هێزی زمانی کوردی، بڕوا بەخۆبوونی لەلای تاکی کورد دروست دەکرد.
🔹گواستنەوەی فکری جیهانی: ڕۆژنامەکە تەنها باسی شەڕەکانی نەدەکرد، بەڵکو هەواڵی سیاسی جیهانی و مافی چارەی خۆنووسینی گەلان (وەک بنەماکانی ویڵسۆن)ی دەگواستەوە، تا تاکی کورد تێبگات کە دۆزی ئەوانیش بەشێکە لە گۆڕانکارییە سیاسییەکانی جیهان.
🔶٣. دامەزراوەییبوون: هێنانی چاپخانە بۆ کوردستان
🔸لە کاتێکدا کە زۆربەی شۆڕشەکانی ئەو سەردەمە پارەیان بۆ کڕینی چەک خەرج دەکرد، شۆڕشی سمکۆ هەوڵی دا بە قاچاخ و بە ڕێگای جیاواز ئامێری چاپخانە لە تەورێزەوە بگوازێتەوە بۆ سەڵماس و دواتر بۆ ورمێ.
🔸ئەم هەنگاوە لە ڕووی فکرییەوە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە سەرکردایەتی شۆڕش بڕوای وابووە “پیت و وشە” کەمتر نین لە “فیشەک” بۆ ڕزگاری.
🔸لۆگۆی سەر ڕۆژنامەکە (خۆرێک کە لە پشت چیاکانی کوردستانەوە هەڵدێت) گوزارشتێکی فەلسەفی بوو لە ڕەواندنەوەی تاریکیی نەزانی و بەدیهاتنی ڕووناکی خوێندەواری و ئازادی.
🔷٤. کۆکردنەوەی بژاردەی ڕووناکبیر (نێوەندی فکری)
🔹سمکۆ تەنها پشتی بە چەکدارانی عەشیرەتەکەی نەبەست، بەڵکو ورمێ و سەڵماسی کردە مەڵبەندێک بۆ کۆکردنەوەی مێشکە ڕووناکبیرەکانی کورد. لێرەدا فۆڕمێک لە “حکومەتی فکری” دروست بوو لە ڕێگەی هاوکاری کەسایەتییەکانی وەک:
🔹ڕۆژنامەیەکەی بە ناوی «کورد» بە سەرپەرستی زانا و ڕووناکبیری کورد مەلا محەممەدی تورجانی (قزڵجی) بڵاو دەکرایەوە کە زمانحاڵی بزووتنەوەکەی سمکۆ بووە
🔹سەید تەهای شەمزینی و ئەحمەد جەودەت: کە ڕۆڵی گەورەیان هەبوو لە دابینکردنی وتار و ڕێنمایی فکری بۆ خەڵک.
🔹ئەوان کاریان لەسەر پڕۆژەی قوتابخانەی کوردی و چاپکردنی کتێبی خوێندن دەکرد، چونکە بڕوایان وابوو هۆشیارکردنەوەی منداڵان بنەمای دەوڵەت دارییە.
💢دەرەنجام💢
شۆڕشی سمکۆی شکاک، سەرەڕای کۆتاییە سەربازییە تراژیدییەکەی، توانی بازدانێکی گەورە لە فکری تاکی کوردی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا دروست بکات. ئەم شۆڕشە لە ڕێگەی دروشمی یەکڕیزی ئاینی و نەتەوەیی، دەرکردنی ڕۆژنامە، و دامەزراندنی چاپخانە، بنەماکانی نەتەوەخوازیی مۆدێرنی چاند. گرنگی ئەم لایەنە لەوەدایە کە سەلماندی شۆڕشی کورد تەنها کاردانەوەیەکی توڕەیی نەبووە، بەڵکو پڕۆژەیەکی ڕۆشنبیری بووە بۆ زیندووکردنەوەی ناسنامەی نەتەوەیەک.
