جوڵانەوەی سمکۆی شکاک و پڕۆژەی ئاشووری: لە ململانێی ورمێوە بۆ بەکارهێنانیان لە باشووری کوردستان

Views: 9

​
نوسینی هەژار مستەفا
بەشی یەکەم

کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم ، لاوازبوونی بەشێک لە دەوڵەت و دەسەڵات و حکومڕانیەکانی ناوچەکە و دواتر داڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بووە هۆی دروستبوونی بۆشاییەکی گەورەی ئەمنی و سیاسی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران (ناوچەی ورمێ، سەڵماس و خۆی بەشێکی باکوری کوردستان ). لەم قۆناغەدا، ناوچەکە بووە گۆڕەپانی ناکۆکی لە نێوان پڕۆژەی نەتەوەیی کورد بە سەرکردایەتی ئیسماعیل ئاغای شکاک (سمکۆ) و پڕۆژەی قەوارەی چەکداریی ئاشوورییە نەستوورییەکان بە ڕێبەرایەتی مارشەمعون بنیامین.لێرەدا بە پشتبەستن بە سەرچاوە مێژوویەکان لە شێوە ڕاپۆرتێکدا شیکارییەک بۆ پاڵنەرە ناوخۆییەکان و دەرەکیەکان دەکەم ، کورتە باسێکش لەسەر کوژرانی مارشەمعون و دەرئەنجامە مێژووییەکانی ئەم ململانێیە کە گەیشتە ناوچەکانی باشووری کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیزدا.

🔴​١. پاڵنەرە سەرەکییەکانی جوڵانەوەی سمکۆی شکاک

جوڵانەوەی سەربازیی سمکۆی شکاک لەسەر دوو ڕەهەندی سەرەکی (ستراتیژی و دەروونی) بنیاد نرابوو:

🔷​ڕێگری لە گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان:
هێزە ڕۆژاواییەکان (بەریتانیا، فەرەنسا و ڕووسیای قەیسەری) بەڵێنی دامەزراندنی قەوارەیەکی سەربەخۆ یان ئۆتۆنۆمییان بە مەسیحییەکانی ناوچەکە (ئاشووری و ئەرمەنەکان) دابوو. پاشەکشەی سوپای ئاشووری لە ناوچەکانی هەکاری و وانەوە بەرەو ورمێ، مەترسییەکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ سەر شوناس و خاوەندارێتی خاکی کوردستان. سمکۆ وەک سەرکردەیەکی مەزنی نەتەوەیی، هێزە چەکدارەکانی ئاشووری (سوپای جیلو)ی وەک ئامرازێکی ڕۆژاوایی بۆ داگیرکردنی خاکی کورد تەماشا دەکرد، بۆیە ستراتیژییەکەی لەسەر بنەمای پووچەڵکردنەوەی ئەم پڕۆژەیە داڕشت.

🔷🔷​کاریگەریی مێژوویی خیانەتی قاجار (پاڵنەری دەروونی): لە ساڵی ١٩٠٥دا، جەعفەر ئاغای شکاک (برای گەورەی سمکۆ) لەلایەن والی ئێرانیی تەورێزەوە بە ناوی دانوستان و خوانی ئاشتی بانگهێشت کرا و بە نامەردی شەهید کرا. ئەم ڕووداوە وای کرد متمانەی سیاسی لای سمکۆ بە تەواوی نەمێنێت و وای لێکرد هەمیشە بە گومانەوە سەیری “گفتوگۆ و هاوپەیمانییە کاتییەکان” بکات.

🔴​٢. ڕووداوی کۆنەشار و کوژرانی مارشەمعون (ئازاری ١٩١٨)

مارشەمعون بنیامین، وەک ڕێبەری ڕۆحی و سیاسی ئاشوورییەکان، لە هەوڵی ئەوەدا بوو لەگەڵ سمکۆ بگاتە ڕێککەوتنێک (بەناوی ڕێکەوتنەوە فێڵ لە سمکۆ بکات)بۆ نیشتەجێبوون و جێگیرکردنی هێزەکانی لە ناوچەکە و دروستکردنی بەرەیەک دژی دەسەڵاتی ناوەندی ئێران.

لە ئازاری ١٩١٨دا، مارشەمعون سەردانی شارۆچکەی کۆنەشاری کرد بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ سمکۆ. سەرەڕای بەڕێوەچوونی گفتوگۆکان، لە کاتی جێهێشتنی کۆبوونەوەکەدا، مارشەمعون و شاندە گەورەکەی و هاوڕێکانی لەلایەن چەکدارەکانی سمکۆوە هەموویان کوژران. لە ڕوانگەی شیکاری مێژووییەوە، ئەم بڕیارەی سمکۆ تێکەڵەیەک بوو لە پێشوەختە لێدانی نەیارێک کە مەترسی بوو بۆ سەر نفووسی کورد، و ترسی قووڵ لە دووبارەبوونەوەی سیناریۆی کوژرانی براکەی (جەعفەر ئاغا) لە ژێر پەردەی دانوستاندا.
چۆن براکەیان تیرۆرکرد بەهەمان سیناریۆ تۆڵەی کردەوە. بەڵام تۆڵەی سمکۆ لەوکاتەدا کاریکەری زیاتری پێوەدیار بوو

🔴​٣. گواستنەوەی ئاشوورییەکان بۆ عێراق و نیشتەجێکردنیان لە کەمپەکاندا

🔻دوای کوژرانی مارشەمعون لە ساڵی ١٩١٨ و سەرکوتکردنی توندی هێزە ئاشوورییەکان لەلایەن سمکۆ و سوپای نوێی عوسمانییەوە، بەرەی ئاشوورییەکان لە ورمێ بە تەواوی هەرەسی هێنا.

🔶​کێ ئاشوریەکانی هێنان بۆ باشوری کوردستان بۆچی هێنایانن؟

🔸هێزەکانی بەریتانیا (ئینگلیز) کە لە ڕووی سەربازیی و سیاسییەوە سەرپەرشتی ئاشوورییەکانیان دەکرد، بڕیاریاندا پاشماوەی چەکدار و خێزانە ئاشوورییەکان (کە ژمارەیان لە نێوان ٤٠ بۆ ٥٠ هەزار کەس دەبوو) لە ئێران و تورکیاوە ڕابگوێزن و بیانهێننە ناو خاکی عێراق (کە ئەو کات لە ژێر ئینتدابی بەریتانیادا بوو). ئامانجی ئینگلیزەکان لەم کارە پاراستنی ئەو هێزە بوو کە هاوپەیمانیان بوو، لەگەڵ بەکارهێنانیان وەک کارتی فشاری سەربازی لە داهاتوودا. واتا بوونی ئەو هێز و میلەتە لەسەر خاکی کوردستان مێژوویەکی کۆنی نیە سەد ساڵێکە ئینگلیز هێناونیە ئەو ناوچەیە.

🛕​کەمپی بەقووبە (یەکەمین وێستگە): ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٩١٨دا کەمپێکی گەورەی فریاگوزاری و پەنابەرانیان لە ناوچەی بەقووبە (باکووری ڕۆژاوای بەغدا) بۆ دروست کردن. ئاشوورییەکان بۆ ماوەی چەند ساڵێک لەم کەمپەدا مانەوە و لەلایەن سوپای بەریتانیاوە مەشق و چەکی نوێیان پێدرا.

🛕​کەمپی مەندەن و گواستنەوە بۆ باکوور: دوای کەمپی بەقووبە، بەشێکی زۆریان گوازرانەوە بۆ کەمپێک لە ناوچەی مەندەن (نزیک مووسڵ) و دواتر لە ناوچەکانی وەک هەنێدی (نزیک بەغدا)، حەبانیە، و چەند ناوچەیەکی تری باکووری عێراق (وەک میندان و دیانا) نیشتەجێ کران، تاوەکو لە سنوورەکانی باشووری کوردستان وەک هێزێکی چاودێر بەکاربهێنرێن.

🔴​٤. دروستکردنی سوپای “لێڤی” و شەڕپێکردنیان دژی کوردی باشوور

🔷ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٩١٩ بەدواوە، چەکدارە ئاشووری و نەستوورییەکانیان لە چوارچێوەی هێزێکی سەربازیی تایبەتدا ڕێکخست کە بە “هێزەکانی لێڤی” (Iraq Levies) ناسران. ئەم هێزە بە تەواوی لەژێر فەرمانی ئەفسەرە بەریتانییەکاندا بوو.

🔷ئینگلیزەکان بەم شێوازە شەڕی کوردی باشووریان بە هێزەکانی لێڤی (ئاشوورییەکان) کرد:

🔹​دژایەتیکردنی شۆڕشەکانی شێخ مەحمودی حەفید: لە نێوان ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٢٤، کاتێک شێخ مەحمودی حەفید لە سلێمانی شۆڕشی دژی داگیرکاریی بەریتانیا ڕاگەیاند و دەوڵەتی کوردی دامەزراند، ئینگلیزەکان هێزەکانی لێڤیی ئاشوورییان ناردە سەر ناوچەکانی سلێمانی، کەرکووک و بازیان بۆ سەرکوتکردنی شۆڕشەکە.

🔶​سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی عەشیرەتە کوردییەکان: هێزەکانی لێڤی ئاشووری داپڵۆسێنەری سەرەکیی ڕاپەڕینی عەشیرەتە کوردییەکانی ناوچەکانی بارزان, بادینان، ڕواندز و ئامێدی بوون. بەهۆی شارەزایی ئاشوورییەکان لە شەڕی شاخاویدا، ئینگلیزەکان ئەوانیان وەک قەڵغانێکی مرۆیی و سەربازی پێشڕەو دژی کورد بەکاردەهێنا.

⚫​ململانێی ئاینی و نەتەوەیی: ئینگلیزەکان بە ئەنقەست کینە و ناکۆکییە مێژووییەکانی نێوان کورد و ئاشوورییان (کە لە ورمێ و هەکارییەوە دەستی پێکردبوو) قۆستەوە. بە ئاشوورییەکانیان دەوت کە کوردەکان دوژمنی ئێوەن و نایەڵن جێگیر بن، بەمەش هانی دەدان کە بە دڵسۆزییەکی کوێرانەوە بۆ بەریتانیا، دژی شۆڕشگێڕانی کورد شەڕ بکەن. ئەم ڕەفتارە بووە هۆی دروستبوونی چەندین پێکدادانی خوێناوی لە ناو شارەکانی وەک کەرکووک و مووسڵ لە نێوان هێزەکانی لێڤی و دانیشتوانی کورددا.

🔴​٥. دەوری هێزە نێودەوڵەتییەکان لەم هاوکێشەیەدا

​بەریتانیا (ئینگلیز): ئەندازیاری سەرەکیی گواستنەوەی ئاشوورییەکان بوون بۆ عێراق. لە سەرەتادا بەڵێنی دەوڵەتیان پێدان، بەڵام دواتر وەک هێزی بەکرێگیراوی “لێڤی” بۆ پاراستنی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک و سەرکوتکردنی شۆڕشی کوردەکانی باشوور بەکاریان هێنان.

⚫​ئیمپراتۆریەتی عوسمانی: لە باکوورەوە فشاریان خستە سەر ئاشوورییەکان و پاڵپشتی کاتیی سمکۆیان کرد، کە ئەمەش ڕێگە خۆشکەر بوو بۆ کۆچی بەکۆمەڵی ئاشوورییەکان بەرەو باوەشی ئینگلیز لە عێراق.

⚫​ڕووسیای قەیسەری: بە کشانەوەی لەپڕی لە ساڵی ١٩١٧، ئاشوورییەکانی بە تەنیا جێهێشت و هاوسەنگی هێزی لە بەرژەوەندی کورد و عوسمانی گۆڕی، کە دواتر بووە هۆی تێکشکانی پڕۆژەکەیان لە ورمێ.

⚫​حکومەتی ئێران: تەماشاکەرێکی بێدەسەڵات بوو کە هەم لە جوڵانەوەی سمکۆ دەترسا و هەم لە دروستبوونی قەوارەیەکی چەکداری مەسیحی لەسەر خاکەکەی، بۆیە لە کۆچپێکردنی ئاشوورییەکان بۆ عێراق سوودمەند بوو.

💢​دەرئەنجام💢

مێژووی ململانێی کورد و ئاشووری پێشانمان دەدات کە چۆن ڕووداوەکانی باکووری ڕۆژاوای ئێران و کوژرانی مارشەمعون بە دەستی سمکۆی شکاک، بوونە هۆکارێک بۆ تێکشکانی پڕۆژەی دەوڵەتی ئاشووری لەسەر خاکی کوردستان. لە دەرئەنجامی ئەمەشدا، وڵاتانی ڕۆژاوا و بە تایبەت بەریتانیا، پاشماوەی ئەم پێکهاتەیەیان گواستەوە بۆ کەمپەکانی عێراق (وەک بەقووبە) و لە کایەیەکی نوێی جیۆپۆلەتیکیدا، وەک هێزی “لێڤی” دژی مافە ڕەواکانی گەلی کورد لە باشووری کوردستان و شۆڕشەکەی شێخ مەحمودی حەفید بەکاریان هێنانەوە، کە ئەمەش برینێکی مێژوویی قووڵی لە نێوان هەردوو نەتەوەکەدا دروستکرد، ئاشوریەکان دووجار هۆکاربوون بۆ لاواز بوون و تێکچوونی شۆڕشی کوردی جارێک بزوتۆەوەکەی سمکۆ جارێک حکومەتەکەی شێخ محمودی حەفید.

♻هەر چەندە پسپۆڕی من مێژوو نیە بەڵام کاتێک دەبینم خەڵکانی پسپۆر لەو بوارەدا بێدەنگن و خەریکی بابەتی حزبی و یەکترشکاندن و بابەتی بێ سود و لاوەکین ناچاربووم خۆم هەوڵێکی بچوک بدەم بۆ نیشاندانی مەزنی و فرە ڕەهەندی شۆڕشکەی سمکۆ ،هیوادارم ئەم نوسینەم یارمەتیت بدات بە ڕێک و جوانی تێتبگەیەنێت لە ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە و دژایەتی ئەرمەن و ئاشوریەکان بۆ کورد لەچیەوە سەرچاوەی گرتووە ، ئومێدەوارم کەمێک زانیاریم بەخشی بێت پێتان، لەوەتی دەنگی ئەو ئاشوریانەی هێنراونەتە باشور بەرز بۆتەوە دژی کورد لە لای موصڵ و دەهۆک چاو دەگێڕم شتێکم نەدیت بە ووردی باس و خواسەکە بهێنێتە گۆڕێ بۆیە دەمەویست خۆم شتێکی لەسەر بنوسم کات و مەژغوڵیەتی ژیان هاوکارم نەبوون ئێستا خودای گەورە تۆفیقی داین کە بە بێلایەنی و ووردی بۆتان باس بکەم

لە بەشەکانی تری نوسینەکانی ترمدا ان شاءالله ئاماژەیەک بە لایەنەکانی تری بزوتنەوە شۆڕشگێڕیەکەی سمکۆی مەزن ئەدەم کە چۆن و چی بووە چۆن کاری کردووە ، بەداخەوە تەواو پشتگوێخراوە هەندێکجار دژایەتیشی دەکرێت لە لایەن حزب و سەرکردەکانی کوردەوە جا لە نەزانی خۆیان بێت یان بە ئەنقەست و جاشایەتی بۆ بێگانە بێت.
جگە لە زانیاریەکانی خۆم ئەو سەرچاوانەی کە سودم لێ وەرگرتوون بۆ نوسینەکەم لە کۆمێنت دایان ئەنێم هەر بەڕێزێک ویستی زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بزانێت ئەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ئەم سەرچاوانە و زۆر سەرچاوەی ترش هەن خۆتان ئەتوانن پرسیار بکەن و پەیدایان بکەن .

​١. سەرچاوە کوردییەکان

​* کتێبی: “مێژووی ناودارانی کورد”

​نووسەر: بابا مەردۆخی ڕۆحانی (شێوا)

​بەرگ و لاپەڕە: بەرگی دووەم، لاپەڕەکانی ٣٢٠ – ٣٢٨.

​ناوەرۆک: لەم بەشەدا بە درێژی باس لە ژیان، کەسایەتی، و شۆڕشەکانی ئیسماعیل ئاغای شکاک (سمکۆ) دەکات، بە تایبەت ڕووداوی کۆنەشار و کوژرانی مارشەمعون و پاڵنەرەکانی پشت ئەو بڕیارە.

​* کتێبی: “کوردستان لە بەڵگەنامەکانی بەریتانیادا”

​وەرگێڕان و ئامادەکردن: د. ڕەفیق ساڵح

​لاپەڕە: لاپەڕەکانی ١٤٥ – ١٦٢ (تایبەت بە ڕاپۆرتەکانی ساڵی ١٩١٨ – ١٩٢٠).

​ناوەرۆک: بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەزگای هەواڵگری بەریتانیا دەخاتە ڕوو سەبارەت بە بارودۆخی ورمێ، کشانەوەی ئاشوورییەکان (سوپای جیلو)، و چۆنیەتی ڕاگرتنیان لە کەمپی بەقووبە.

​٢. سەرچاوە عەرەبییەکان

​* کتێبی: “الحركة القومية الكردية” (بزوتنەوەی نەتەوەیی کورد)

​نووسەر: د. جلیلی جەلیل (البروفيسور جليلي جليل)

​لاپەڕە: لاپەڕەکانی ١٨٥ – ١٩٨ (بەشی تایبەت بە جوڵانەوەی سمکۆی شکاک).

​ناوەرۆک: شیکردنەوەیەکی مێژوویی زانستی بۆ پەیوەندییەکانی سمکۆ لەگەڵ عوسمانی و ڕووسەکان دەکات، و ڕوونیدەکاتەوە چۆن پڕۆژەی ڕۆژاوا بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی مەسیحی لە ناوچەکەدا لەبارچوو.

​* کتێبی: “تاريخ الوزارات العراقية” (مێژووی وەزارەتەکانی عێراق)

​نووسەر: عەبدولڕەزاق حەسەنی (عبد الرزاق الحسني)

​بەرگ و لاپەڕە: بەرگی یەکەم، لاپەڕەکانی ٨٥ – ٩٢.

​ناوەرۆک: بە وردی باسی قۆناغی دوای هێنانی ئاشوورییەکان بۆ عێراق دەکات. لەم لاپەڕانەدا باسی دامەزراندنی هێزەکانی “لێڤی” (اللاوي) دەکات لە کەمپی بەقووبە و مەندەن، و چۆنیەتی ناردنیان بۆ ناوچەکانی کەرکووک و سلێمانی بۆ لێدانی شۆڕشەکەی شێخ مەحمودی حەفید.

​٣. سەرچاوە ئینگلیزییەکان (سەرچاوەی سەرەکی و بێلایەن)

​* کتێبی: “The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society”

​نووسەر: Cengiz Gunes and Shahrzad Mojab

​لاپەڕە: لاپەڕەی ٣٨ – ٤١.

​ناوەرۆک: باسی هاوسەنگی هێز لە نێوان عەشیرەتە کوردییەکان و ئاشوورییەکان دەکات لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم، و ڕۆڵی سمکۆ وەک ڕێگرێکی سەرەکی لەبەردەم نەخشەی نوێی وڵاتانی ڕۆژاوا لە ناوچەکەدا شیکار دەکات.

​* کتێبی: “The Assyrian Levies: The Forgotten Army” (هێزەکانی لێڤی ئاشووری: سوپا فەرامۆشکراوەکە)

​نووسەر: Brigadier-General J. Gilbert Browne

​لاپەڕە: لاپەڕەکانی ١٢ – ٢٥ (بەشی تایبەت بە جێگیربوون لە عێراق)، و لاپەڕەکانی ٤٥ – ٦٠ (تایبەت بە ئۆپەراسیۆنەکانی کوردستان).

​ناوەرۆک: ئەم کتێبە لەلایەن خودی فەرماندەی بەریتانی هێزەکانی لێڤییەوە نووسراوە. بە تەواوی و بە بەڵگەوە باس لەوە دەکات چۆن ئینگلیزەکان ئاشوورییەکانیان لە کەمپی بەقووبەوە پڕچەک کرد و ناردیانن بۆ شەڕی شاخاوی دژی شێخ مەحمودی حەفید لە سلێمانی و عەشیرەتە کوردییەکان لە بارزان و ڕواندز.