Views: 1
نوسینی/ هەژار مستەفا
بەشێ پێنجەم
⚫کۆتاییهاتنی شۆڕشەکەی سمکۆی شکاک بە دوو قۆناغی سەرەکیدا تێپەڕی؛ یەکەمیان کۆتایی سەربازیی شۆڕشەکە و لەدەستدانی قەڵەمڕەوەکەی بوو لە ساڵی ١٩٢٢دا، و دووەمیان کۆتایی فیزیکی و تیرۆرکردنی خودی سمکۆی شکاک بوو لە ساڵی ١٩٣٠دا.
🔻لێرەدا وردەکاریی چۆنیەتی کۆتاییهاتنی ئەم بزووتنەوە مێژووییە دەخەینە ڕوو:
١. کۆتایی سەربازیی شۆڕشەکە (١٩٢٢)
🔷دوای ئەوەی ڕەزا خان (ڕەزا شای پەهلەوی) لە ئێران دەسەڵاتی گرتە دەست، یەکەم کاری لەناوبردنی ئەو بزووتنەوە و حکومەتە خۆجێییانە بوو کە لە ناوچە جیاوازەکاندا دروست ببوون، بەتایبەت بزووتنەوەی سمکۆی شکاک کە مەترسییەکی گەورە بوو بۆ سەر دەسەڵاتی تاران.
🔹شەڕی یەکلاکەرەوە (شەڕی چەریق): لە ئابی ساڵی ١٩٢٢دا، سوپای ئێران بە سەرکردایەتی جەنەراڵ “ئەمانوڵڵا جەهانبانی” و بە پاڵپشتی چەکی پێشکەوتووی مۆدێرن و تۆپخانەی قورس، هێرشێکی بەرفراوانی کردە سەر قەڵای “چەریق” (مەڵبەندی سەرەکی سمکۆ لە نزیک سەڵماس).
🔹پاشەکشە و ئاوارەیی: هێزەکانی سمکۆ بەهۆی نەبوونی تەقەمەنی پێویست و ناهاوسەنگی هێز، نەیانتوانی لە بەرامبەر سوپای ڕێکخراوی ئێراندا خۆ بگرن. قەڵای چەریق و شارەکانی ورمێ و سەڵماس کەوتنە دەست سوپای ئێران. بەمەش دەسەڵاتی سیاسی و ئیداریی بزووتنەوەکە بە تەواوی کۆتایی پێهات و سمکۆ و هێزەکانی ناچار بوون پاشەکشە بکەن بەرەو تورکیا و دواتر بەرەو باشووری کوردستان (سلێمانی لەلای شێخ مەحموود).
٢. تیرۆرکردنی سمکۆی شکاک و کۆتایی یەکجاری (١٩٣٠)
🔸سمکۆ دوای چەندین ساڵ ئاوارەیی لە تورکیا و عێراق و گەڕانەوەی ناوبەناو بۆ سەر سنوورەکان، هێشتا وەک مەترسییەکی گەورە لەسەر حکومەتی ئێران دەبینرا. ڕەزا شا درکی بەوە کردبوو کە ناتوانێت سمکۆ لە شەڕی ڕووبەڕوودا بە ئاسانی لەناو ببات، بۆیە پەنای بردە بەر فێڵ و پلانێکی نامەردانە:
🔸بۆسەی دانوستان لە شنۆ: لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٠دا، کاربەدەستانی حکومەتی ئێران پەیامێکی ئاشتی و ڕێککەوتنیان بۆ سمکۆ نارد. پێیان ڕاگەیاند کە حکومەت ئامادەیە لێبووردنی گشتی بۆ دەربکات و بگەڕێتەوە بۆ سەر خاک و مڵکەکانی خۆی، بەو مەرجەی لە شاری شنۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ فەرماندەی سەربازی ناوچەکە بکات.
🔸شەهیدکردنی سمکۆ: سمکۆ بە مەبەستی ڕێککەوتن و بە نەیارییەوە چوو بۆ شنۆ. دوای کۆبوونەوەکە، کاتێک لە تەلاری حکومی دەهاتە دەرەوە بۆ ئەوەی بەڕێ بکەوێتەوە، لەلایەن هێزەکانی سوپای ئێرانەوە کە پێشوەختە لەسەر بانی خانووەکان و کۆڵانەکاندا لە بۆسەدا بوون، ڕێڕەوەکەی گوللەی باران کرا. لەو بەروارەدا (٣٠ی حوزەیرانی ١٩٣٠)، سمکۆی شکاک و کوڕەکەی و چەند هاوەڵێکی شەهید کران.
٣. هۆکارە سەرەکییەکانی شکستی شۆڕشەکە
چەند هۆکارێکی ناوخۆیی و دەرەکی بوونە هۆی ئەوەی ئەم بزووتنەوە ڕۆشنبیری و چەکدارییە بەم شێوەیە کۆتایی بێت:
🔹کۆنترۆڵی ئاسمانی و سەربازیی ئێران: سوپای نوێی ئێران لە ڕێگەی فڕۆکەی جەنگییەوە (کە بەریتانیا پێی دابوون) چاودێری جوڵەکانی سمکۆی دەکرد و بۆردومانی بارەگاکانی دەکردن، کە ئەمە هێزێکی زۆر ناهاوسەنگ بوو.
🔹خیانەت و گۆڕانی بەرژەوەندیی نێودەوڵەتی: هێزە دەرەکییەکان (بەتایبەت بەریتانیا و ڕووسیا) لە پێناو پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران و بەرژەوەندییە نەوتییەکانی خۆیان، پاڵپشتی تاران و ڕەزا شایان دەکرد و دژی هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سەربەخۆی کورد بوون لە ناوچەکەدا.
🔹ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کورد: هەرچەندە سمکۆ لە ڕێگەی دروشمی یەکڕیزییەوە (وەک ئایەتەکەی لۆگۆکەی) هەوڵی کۆکردنەوەی خەڵکی دەدا، بەڵام هێشتا سیستەمی خێڵەکی و ڕکابەری نێوان هەندێک سەرۆک هۆز ڕێگر بوو لەوەی هێزێکی نیشتمانیی یەکگرتووی سەرتاسەری دروست بێت.
🔹بەم شێوەیە، شۆڕشەکە بە لەدەستدانی سەرکردەکەی و کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکە لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندیی ئێرانەوە کۆتایی هات، بەڵام بڵێسەی فکری نەتەوەیی و ڕۆشنبیرییەکەی (کە چاپخانە و ڕۆژنامەگەرییەکە چاندبووی) لە بیرەوەری تاکی کورددا وەک بنەمایەک بۆ شۆڕشەکانی دواتر بە زیندوویی مایەوە.
🔴وێنەکەش سمکۆی مەزنە بەشەهیدکراوی
ئەو کەسانەی بە جلی سەربازییەوە لە دەوری تەرمەکە ڕاوەستاون، ئەفسەر و فەرماندەکانی سوپای ڕەزا شای پەهلەوین،ئەوان دوای خستنە بۆسە و شەهیدکردنی سمکۆ، بەم شێوازە لە دەوری تەرمەکەی وەستان بۆ ئەوەی وەک “دەستکەوتێکی سەربازیی گەورە” و بەڵگەی سەرکەوتنەکەیان وێنەکە بنێرنەوە بۆ تاران.
🔴ئەم وێنەیە لە مێژووی هاوچەرخی کورددا وەک سیمبولی “بڕوانەکردن بە بەڵێنی داگیرکەران” و قوربانیبوونی سەرکردە کوردەکان لەسەر مێزی دانوستان سەیر دەکرێت
جێگەی داخە کە پێش شەەهیدکردنی سمکۆش سەرکردەی کورد لە بۆسەی ئاشتیدا شەهیداکراون و دوای سمکۆش هەر ڕوویداوە ئەم ڕوداوانە نەبوونەتە پەند و وانە بۆ ئێمەی کورد.
