Home / بەشی مێژووی كورد / ( چەرمۆ) لە ئاوێنەی مێژوودا

( چەرمۆ) لە ئاوێنەی مێژوودا

دوای ئەوەی ، بە درێژایی چاخی بەردینی کۆن ، مرۆ بە ئەو شێوەیە ماوەتەوە ، لە ژیانیدا ، پشتی بە کۆکردنەوەی خۆراک بەستووە، لە کۆتایی ئەو چاخەدا ، خۆی ئامادەکردووە و شێوازێکی دیکەی نویی ژیان و گوزەرانی هەڵبژاردووە، کە لە بنەڕەت دا ، شێوازی ژیانی گۆڕاوە ، کاتێ بە کشتوکاڵ و ماڵیکردنی ئاژەڵ ئاشنا بووە.

ئەم قۆناغە نوێیە ، بە ( چاخی بەردینی نوێ) ناونراوە ، یا بە ( قۆناغی بەرهەمهێنانی خۆراک و بژێوی) ناسراوە ، کە تێیدا مرۆ ، فێری بەرهەمهێنانی خۆراک بووە و بە دەستی خۆی ، زەویی کێڵاوە و کشتوکاڵی کردووە . ئەمە دوای ئەوەی ، لە چاخی پێشوودا ڕاهاتبوو ، تەنیا دانەوێڵەی کێوی کۆکاتەوە.
زانایان ، جەختیان لەسەر ئەوە کردووە ، کە هونەری کشتوکاڵ و ماڵیکردنی ئاژەڵ لە خۆرهەڵاتی نزیک دا ، بە تایبەتی لە ( عێراق) و ( میسر) ، پێش بەشەکانی دیکەی ڕووی زەویی دەستیپێکردووە . لە ڕاستیدا ، ئەو گۆڕانکارییە ، کارێکی زۆری ، لە ژیانی مرۆ کردووە و ڕێی بۆ خۆشکردووە ، تا پێ لە قۆناغێکی نوێی ( شارستانییەتی پێشکەوتوو) بنێ. ئەمە دوای ئەوەی ، زەمینەی کشتوکاڵ کردن فراوان بووە ، مرۆ وازی لە جووڵە و گەڕان ، ڕاونان و ڕاوکردنی ئاژەڵ هێناوە . واتە: ژیانێکی جێگیر ، دامەزراو و دڵنیای دەستپێکردووە ، بە شێوەی گرووپ ، لە نزیک کێڵگە کشتوکاڵییەکان نیشتەجێبوون و هێندێ لە ئەو خێزانانە ، لە پارچە زەوییەک دا کۆبوونەتەوە و شوێنێکی جێگیریان بۆ خۆیان دیاری کردووە ، ئیدی بە ئەو شێوەیە ، گوند درووستبووە. ئەمەش لەگەڵ خۆی دا ، بنچینەی ژیانێکی نوێی هاوبەش ، پێکهێنانی خێزان و کۆمەڵی هێناوە ، بە ساکارترین سیستەمی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری ژیاون . گومانی تێدا نییە ، ئەم هەڵگەڕانەوە و گۆڕانکارییە نوێیە لە ژیانی مرۆدا ، ئەم خاڵانەی خوارەوەی بە دیهێناوە:
١- ژمارەی دانیشتووان زۆر بووە.
٢- ژمارەی نشینگە مرۆییەکان زیادی کردووە.
پێویستە بگوترێ ، پاشماوەکانی چاخی بەردینی نوێ ، لە هێندێ شوێنی دیکەی     (خۆرهەڵاتی نزیک) دۆزراونەتەوە. لەوانە : ( میسر) و ( سوریا) . لە ( عێراق ) یش پاشماوەی ئەو چاخە ، لە چینەکانی خوارەوەی زۆر شوێنی ( باکووری عێراق) دۆزراوەتەوە ، کە بەڕێوەبەرێتی شوێنەواری ( عێراق) ، جێیەکی لە نزیک ( مووسڵ) دۆزیوەتەوە ، ناوی ( حەسوونە) بووە. لە ئەوێ ، ئاسەواری گوندێکی کۆن دۆزراوەتەوە ، ڕۆژگارەکەی بۆ سەردەمی ( چاخی بەردینی دوایی) دەگەڕێتەوە.
تیمێکی ( ئەمەریکایی) سەر بە زانکۆی ( شیکاگۆ) ، پێگەیەکیان دۆزیوەتەوە ، ناوی  ( چەرمۆ)بووە. نزیک شاری ( چەمچەماڵ) ی سەر لیوای ( کەرکووک) ، سەروو دۆڵی ( تۆقچای) بە یەکێ لە لقەکانی ( دیجلە) دادەنرێ ، لە خۆرهەڵاتی ( کەرکووک) دایە و (٣٥) کم لێوەی دوورە، پاشماوەکانی بۆ ( چاخی بەردینی نوێ) دەگەڕێتەوە. دوور نییە ، هی قۆناغی ڕاگوازەری نێوان ( چاخی بەردینی کۆن و بەردینی نوێ) بێ ، کاتێ مرۆ بۆ یەکەمین جار ، فێری کشتوکاڵ بووە! مامۆستا ( تەها باقر) لە پەرتووکەکەیدا ، بە ئەم شێوەیە باسی لە گوندی ( چەرمۆ) کردووە و نووسیوێتی : ( چەرمۆ) ، یەکەمین و کۆنترین گوندی کشتوکاڵییە و نموونەیەکە بۆ گوندە کشتوکاڵییەکانی سەرەتای سەردەمی فێربوونی کشتوکاڵ لە لایەن مرۆوە.
ئەم گوندە بچووکە ، قەبارەی مامناوەندیی بووە ، ڕووبەرەکەی نزیکەی سێ دۆنم بووە. ژمارەی دانیشتووانیشی نزیکەی ( ٣٠٠) کەس بووە. پاشماوەکانی ئەو گوندە ، ئێستە لە قووڵایی ( ٧) م دایە ، بە ئەو پێیەی کۆنترین خانووی نیشتەجێبوونی ئەو گوندە بووە ، لە خوارەوەی گردێکە . لە ئەستوورایی ئەم پاشماوەیەدا ، (٥) چین خانووی نیشتەجێ هەیە و لە ( قووڕ) درووستکراون . هەروەها ، لە پاشماوەی ئەم گوندەدا ، کۆمەڵێکی زۆر لە ئێسک و پروسکی گیانداران هەیە ، لە ( %٩٠ ) ی ئەو ئێسک و پروسکانە ، لە پاشماوەی ( مەڕ و بزن ، بەراز و مانگا ، ووڵاخی بچووک …) پێکهاتوون ، نزیکەی ( %٥ ) ی ئەو گیاندارانەش ، ماڵیی نەبوون . واتە: دڕندەبوون . هەروەها ، دوو جۆر گەنمی تێدا دۆزراوەتەوە . شایەنی باسە ، لە نێو داروپەردووی چینەکانی سەرەوەی ئەو گونددەدا ، پاشماوەی قاپ و قاچاخیش دۆزراونەتەوە.
کەسانێ هەن ، گومانیان لە ئەوە هەیە ، گوندی ( چەرمۆ)، نموونەی یەکەمین کشتوکاڵ بێ و لەوانەیە ، لە رووی شارستانییەوە ، لەسەردەمەکانی دوایی چاخی بەردینی کۆتایی ، پێگەیەکی سەروەریی دوایی بووبێ . لەوانە : ( ١٩٥٢ ، Chilad) پێی وایە ، گردی ( حەسوونە) ، لە باکووری ( عێراق) لە چینەکانی یەکەمی سەرەوەی دایە ، نموونەی یەکەمین کشتوکاڵە.
شارەزایان ، پێیان وایە ، لە ڕووی بیروباوەڕی ئاینیشەوە ، ( خواوەندی دایک) پەرستراوە و هاوشانی ( زەویی) ، نیشانەی بە پیتیی بووە ، کە ئەویش ، نیشانەی پیت و فەڕبووە. لە گوندی ( چەرمۆ) و گردی ( حەسوونە) ، نموونە و پاشماوەکانی دۆزراونەتەوە ، کە شانبەشانی ( زەویی و  دایک) ، ( خۆر) یش پەرستراوە. لە ڕووی خاوەندارێتی زەوییەوە ، ( خاوەندارێتی تاکە کەس ) هەبووە ، هەر ئەو سیستەمەش ، کاری لە درووستبوونیان کردووە. تەنانەت ، جارجار کشتوکاڵی گەڕۆک ، مرۆی ناچار کردووە ، هەوڵی فراوانخوازی بدا . لە ئەنجامیشدا ، لەگەڵ خەڵاکانی دیکە ، ڕووبەڕووی پێکدادان و پێکهەڵپژان بوون ، ئەوەش جەنگ و ئاژاوەی لێکەوتۆتەوە.
گۆڤاری  ( العربی) کوێتیش ، لە یەکێ لە ژمارەکانیدا ، ساڵی ( ١٩٧٧) دەرچووە ، لە بابەتێک دا بە ناونیشانی ( چیرۆکی یەکەمین کشتوکاڵ … کەی و لە کوێ بووە؟) ، بە ئەم  شێوەیە، باسی گوندی ( چەرمۆ)ی کردووە: ( مرۆ یەکەمین دەنکە گەنم و دەنکە جۆی لە مێژوودا ، لە گوندی ( چەرمۆ)ی عێڕاق ، لە شاری ( ئەریحا)ی شیوی ئوردوون ناسیوە ، چاندوویەتی و بەرهەمیهێناوە. ئەمەش ، ( ٩) هەزار ساڵ بەر لە ئێستا ڕوویداوە کە هیچ کەس و هیچ مرۆڤێ ، لە چاندنی شتێ لە هەر شوێنێ بووبێ ، پێش ئەمان نەکەوتووە ، بەڵکوو لە ئەو سەردەمە کۆنانەدا ، پشتیاب بە کۆکردنەوەی خۆراک لە ڕووەک و بەری درەخت بەستووە.)
واتە: ( مرۆڤی کۆن) ، سەرەتا خۆراکی کۆکردۆتەوە ، کۆچەربووە و لە شوێنێ جێگیر نەبووە ، بەڵکوو ، ئەشکەوتەکانی بە پەناگە و خانووی خۆی داناوە ، تا خۆی تێدا بپارێزێ و بحەوێتەوە.
لە ڕاستیدا ، دۆزینەوەی کشتوکاڵ ، مرۆڤی بە زەوییەوە بەستەوە چونکە کشتوکاڵ ناچاریکرد ، لە نزیک کێڵگە و شوێنە کشتوکاڵییەکان جێگیر بێ . ئەوەش ، بە سەرەتای جێگیربوونی دانیشتووان ، دامەزراندنی گوند و پەرەسەندنی کشتوکاڵ ، گوند و ژیان دادەنرێ . ئەو خانووانەش ، نزیک بە زەویی کشتوکاڵ و ڕووبارەکان بوون ، بۆیە کشتوکاڵ ، بە سەرەتای دامەزراندنی شارستانێتی مرۆ دادەنرێ .
شوێنەوارناسی ئینگلیزیی ( هێنری هۆدجز) ، لە پەرتووکی ( تێکنۆلۆژیا لە جیهانی کۆندا – Technology in the Ancient World) ، وێنەی گوندی ( چەرمۆ)ی نزیک بە شارۆچکەی ( چەمچەماڵ) ی بڵاو کردۆتەوە و لە ئەو وێنەیە دا ، شێوەی گوندەکە و نەخشەی خانووەکان دیارن ، لە بەر بایەخی ئەم گوندە ، کە یەکەمین نشینگەی مرۆڤایەتی بووە . بۆیە، زانایانی شوێنەوار ناسیی ، بایەخێکی زۆریان پێداوە و بە سەرەتای نیشتەجێنبوونی دەزانن . ئەم زانایە ، وا پێناسە و ڕاڤەی وێنەکەی کردووە: ( لە ئەم وێنەیەدا ، خانووەکانی ( چەرمۆ) ، ٥٠٠٠ ساڵ پ.ز دیارە ، کەرەسەی درووستکردنی بە بەردی نێوچەکە بووە ، بناغەکانی بەردە ، لە سەرەوەی وێنەکەش     ( فڕن) هەیە ، کە لە قووڕه درووستکراوە . هەڵبەتە زۆر گرانە ، بەرزایی دیوارەکان بزانرێ . هەروەها ، جۆر و شێوەی ساپیتەکانیش ئاشکرا نییە .
ھەندێک لە ئاسەوارەکانی چەرمۆ کە ئێستا لە مۆزەخانەی زانکۆی شیکاگۆدان (سەرچاوە: ویکی پیدیا)
لە پەرتووکی (A History of Knowledge)
نموونەیەکی دروستکراوی گوندی چەرمۆ لە زانکۆی شیکاگۆ
وێنەیەکی پێشبینی کراوی گوندی چەرمۆ لە یەکێك لە سەرچاوەکان دا
* لە پەرتووکەکەدا بە ئەوشێوەیە هاتووە و مەبەست لە ( باشووری کوردستان) ە . بۆیە وەک خۆی نووسیومە . ( نووسەر)
١*ئەوسا بە پارێزگە گوتراوە: ( لیوا).
٢*( تۆقچای) ، بە پێی نەخشەی شوێنەوارەکان ، شوێنی ئێستەی ( چەمی خاسە) ی ڕووباری ( عوزێم) ە.
٣*مامۆستا ( براید وود Bried wood) ، بە نوێنەرایەتی زانکۆی ( شیکاگۆ) ، ساڵی ( ١٩٥٠ ز) ، سەردانی ئەو شوێنەی کردووە و سەبارەت بە پاشماوەکانی گوندی (چەرمۆ) ، ئەم زانیارییانەی دەسەتکەوتووە.
٤*لە پاشکۆکەدا بە شار ناوی هاتووە ، نەک ( گوند) … ( نووسەر).
٥*( ئەریحا) ، ئێستە لە ژێر دەستەڵاتی دەوڵەتی ( ئیسرائیل) دایە . ( نووسەر).
بۆ نووسینی ئەم بابەتە ، کەڵک لە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگیراوە:
١. طه باقر و مقدمة في تأريخ الحزارات القديمة ، القسم الأول تأریخ العراق القدیم ، من متبوعات دار المعلمین العالیة ، التبعة الثانیة ( منقحە) ، شرکة التجارة و التباعة المحدودة ، ١٩٥٥ .
٢. مجلة العربی الکویتیة ، العدد ٢٠٥ ، کانون الثانی / ١٩٧٧ ، ملحق العربی الصغیر.
٣. د.محمد عبدالله اللهونی ، خریطة کرکوک الأسریة ،  لە بڵاوکراوەکانی سەنتەری ڕۆشنبیری زەردەشت ساڵی ( ٢٠٠٧) زاینی.
٤. هێنری هۆدجز ، التکنولجیا فی عالم القدیم ، (Technology in the Ancient world) کە لە سەرچاوەیەکی کوردی وەرگیراوە ، بە ناونیشانی ( جارێکی تریش … پیرە کوردستان) ، نووسینی ( کاژڤان).
ئامادەکردنی :-
مامۆستا ئەحمەد موحەمەد ساڵح
ماستەری جوگرافیای گوندنشین
بەشی جوگرافیا/کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان/زانکۆی سلێمانی
سەرچاوە:-
گۆڤاری چەرمۆ
ئەم بابەتە لە بەرواری ( ١٢ / ١٢ / ٢٠١٣) دا ، جارێکی دیکە وەک خۆی و بێ دەستکاری لە لایەن بەڕێوەبەری بلۆگەری کشتوکاڵەوە نوسراوەتەوە
زۆر سوپاسی بەڕێز (حوسێن حەمەکەریم) بەڕێوەبەری گشتی باخداری و دارستان و پاوان لە وەزارەتی کشتوکاڵ، دەکەم کە ئەو کاتەی لە نەمامگەی سەرچنار بووم ، ئەم وتارەی وەک دیاری پێشکەش کردم
بۆیە داواکارین لەهەموو لایەک ، لە کاتی وەرگرتنی ئەم بابەتە لە ماڵپەری کشتوکاڵەوە ئاماژە بە ماڵپەرەکەش بدەن…. لە گەڵ ڕێزمان دا
لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

ottoman9

ناوی (پاقلاوە) لە چیيەوە هاتووە؟

پاقلاوە ئەو شیرینیە بە تامو لەزەتەیە كە هەموومان لە بۆنە و یادە خۆشەكاندا بە جۆرەها …