بیروبۆچوونی ئایینی

لە کولتوورەکانى پێش مێژوودا (100000 پ.ز -3200 پ.ز)

موحمەد وەسمان

بەشی یەکەم

ئەم بابەتە ، شەن وکەوکردنی بیروبۆچوونی زانایانی شوێنەوارناسييە، زانایانی وەک: د.تاھا باقر ود.فەوزی ڕەشید ود.فەرەج بەسمەچی ود.تەقی دەباغ وبەتایبەتی د.خەزعەل ماجیدی و ھەردوو کتێبەکەی (ئایین و باوەڕەكانی پێش مێژوو،1997) و (شارستانییەکانى پێش مێژوو،2022) وچەندانی دیکەش، بەئامانجی دروستکردنی وێنەیێکی نزیک لە ڕاستی بۆ بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخ و کولتوورەکانى پێش مێژوودا .

وەک د.خەزعەل ماجیدی، دەڵێت: (مێژووی مرۆڤ دابەشی سەر دووقۆناخ بووە،قۆناخی پێش مێژوو،کەوا لەسەدا نەوەد وھەشتی مێژووی مرۆڤ پێکدێنێت و قۆناخی مێژوویی ،بەھەمووشارستانییە کانەوە تەنیا دوولەسەدا کە پێکدێنێت. چاخەکانی پێش مێژوو،بەسادەیی چاخەکانی پێش نووسینن ،کەوا لە سۆمەر لە٣٢٠٠ پ.زدەستی پێکردووە.).ئەم بابەتە دەروازەیێکە بۆ ناساندنی بیروبۆچوونی ئایینی لەم چاخ و کولتوورانەدا ، بەپێی ئەم رێبازەی خوارەوە:

بەشی یەکەم: باسی بیروبۆچوونی ئایینييە لە چاخەکانی پێش مێژوو ( Prehistory ) دەکات، بەتايبەتى باسی چاخی بەردینی ھەرە کۆن (العصر الحجري السحيق) دەکات ، (2.3 – ( 1.4 مليۆن ساڵى ڕابردوو . ( Archiolithe )يا (گزنگی بەرد)(Eolithic)(1.8 – 1) مليۆن ساڵى ڕابڕردوو.

بەشی دووەم:باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی بەردینی کۆن دەکات ( العصر الحجري القدیم ( Palaeolithic ) (1300000 – 10000 پ.ز). بەتايبەتى باسی چاخی —بەردینی کۆنی ژێری دەکات ( Lower Paleolithic) (العصر الحجري القديم الاسفل) 1300000 -100000 پ.ز.

– باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی بەردینی کۆنی ناوەڕاست دەکات (العصر الحجري القديم الوسيط) ( 100000- 35000 پ.ز) .

– باسی ئايين لە چاخی بەردینی کۆنی باڵا دەکات (Upper Palaeolithic) (العصر الحجري القديم الاعلا) (35000 – 10000 پ.ز)

بەشی سێیەم: باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی بەردینی ناوەڕاست دەکات (العصر الحجري الوسيط) – Mesolithic ( 10000 – 8000 پ.ز).

بەشی چوارەم: باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی بەردینی نوێ دەکات (العصر الحجري الحدیث) ( Neolithic)( 8000– 5000 پ.ز).

بەشی پێنجەم: باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی بەردینی كانزايى (مسین ) دەکات (العصر الحجري النحاسي) (کالکولیت – Chalcolithic)( 5000- 3200 پ.ز).

بەشی شەشەم: باسی بیروبۆچوونی ئایینی لە چاخی شێوە مێژوویی (العصر الشبیە بالتأریخی (Proto –Historic) ، یا چاخی شێوە نووسینەکی (الشبیە بالکتابی) ( Proto- Literate) لە( ٣٢٠٠ – ٢٩٠٠ پ.ز).

بەشی حەوتەم: لەبارەی یەکتاپەرستیی وزەردەشتيیەتی.

بەھیوای ئەوەی ئەم بابەتە تیشکێک بخاتە سەر بیروبۆچوونی ئایینيی ئەوسەردەمانەی بەردی بناخەن بۆ بنیاتنانی شارستانییەکان.