دامەزراوەکانی بەتورککردن و ئاسیمیلەکردن لە چاوی ئەو منداڵە هەتیوانەی ئەرمەنەوە کە هەڵاتن و دەرباز بوون (بەشی سێهەم و کۆتایی)

دامەزراوەکانی بەتورککردن و ئاسیمیلەکردن لە چاوی ئەو منداڵە هەتیوانەی ئەرمەنەوە کە هەڵاتن و دەرباز بوون (بەشی سێهەم و کۆتایی)

لێکۆڵینەوەی: پرۆفیسۆر د. روبینا پێرومیان – زانکۆی کالیفۆرنیا

لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح تۆفیق

لە هەموو حاڵەتەکاندا ئەم بوونەوەرە هەژار و داماوانە ڕووبەڕووی زەبرێکی دەروونیی بوونەوە کە هەرگیز چاکبوونەوەی بەخۆوە نەبینی. وەک هاگۆپ ئۆشاگان تێبینی کردووە، ئەمە ئەو نەوەیە بوو کە “ڕاستەوخۆ لە هەتیوخانەکانەوە ئازادکرا بۆ ژیانی دەرەوە، تەنها بۆ ئەوەی جارێکی دیکە لە نێو نەهامەتی و بێبەشییەکانی ژیاندا هەتیو ببنەوە”٥٢ و لە سەرووی ئازارەکانی خۆیانەوە، کۆمەڵگەی ئەرمەنی، بە تایبەت لە قوستەنتینیە، کە کۆمەڵکوژی و ڕاگواستنی ئەزموون نەکردبوو، بە چاوێکی سووکەوە سەیری ئەم قوربانیانەیان دەکرد.

بەڕێوەبەرایەتی لە خانەکانی هەتیواندا دوای جەنگ هەوڵیدا ئەم ژنانە هاوسەرگیری لەگەڵ ئەو پیاوە ئەرمەنانەدا بکەن کە ڕزگاریان بووە و بیاننێرن بۆ جیهانی دەرەوە ئەوەی پشت بە خۆیان ببەستن و متمانە پەیدا بکەنەوە بەخۆیان. بەڵام زۆربەی ئەم پیاوانە لە ژنە تاتۆکراوەکان ناڕازی بوون و دەیانزانی کە بەکارهێنراون و ڕێکوڕەوان وەک کۆیلەی سێکس لە ماڵە موسڵمانەکاندا بەکارهێنراون. بێگومان مەسەلەیەکی کوتوپڕیی گەورە بوو بۆ من کە زانیم پزیشکێکی ئەرمەنی یەکەم نەشتەرگەریی جوانکاریی ئەنجامداوە بۆ لابردنی خاڵ یان تاتۆ لەسەر ژنانی ئەرمەنی. ئەم پزیشکە باشە تاتۆکانی لابرد، بەڵام شتێکی سەیرتر و نائاساییتری لەو ماوەیەدا کرد و ئەویش نەشتەرگەریی دوورینەوە و گەڕاندنەوەی کچێنی بوو. بەم کارە ئەو کچە ئەرمەنییەی کە دەستدرێژیی کرابووە سەر، دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخسا کە پاکیزەیی کچێنی بۆ بگەڕێتەوە و لەگەڵ ئەو پیاوەی کە داخوازیی کردووە هاوسەرگیری بکات. ڕوون و ئاشکرایە کەوا ئەو منداڵانەی کە لە ئەتککردن و دەستدرێژیی سێکسی ڕزگاریان بووە، كچ بووبن یان کوڕ، بە درێژایی ژیانیان هەستیان بە گوناه و شەرمەزاری کردووە.

گرێ ساڕێژ نەبووەکانی ڕابردوو

هەتیوە کڵۆڵ و بەدبەختەکانی ڕزگاربووانی جینۆسایدی ئەرمەن، زۆر هەوڵیان دەدا لەبیری بکەن، یان وەک زاناکانی دەروونناسی دەیڵێن، هاوسەنگی ڕابگرن لە نێوان بیرکردنەوە و وێنە و یادەوەرییەکانی پەیوەست بەو ئەزموونە زەبربەخشە و نموونە مەعریفییەکانی ئێستای جیهان. بەڵام وەک ماردی جۆن هۆرۆڤیتز دەڵێت و وەک لە درێژەی ئەم توێژینەوەیەدا باسکراوە، ئەم زانیارییە پەیوەندیدارەی هێدمە و تراوما توانای ئەوەی هەیە بەرگرییەکانی قوربانییەکە بشکێنێت و لە شێوەی فلاشباک و مۆتەکە و بیرکردنەوە نەخوازراوەکاندا دەستوەرداتە ناو هۆش و ئاگاییەوە. وێنە ترسناک و تۆقێنەرەکانی دایک و باوکیان کاتێ ئەشکەنجە دەدرێن و دەکوژرێن، خوشکەکانیان کاتێ دەستدرێژی دەکرێتە سەریان و دەفڕێنرێن، یان ئەزموونی خۆیان، ئەتککردن و دەستدرێژیی سێکسی، شەوانە سەردانیان دەکردن و بە ترس و لەرزەوە هاواریان دەکرد. وێنەی زەینیی ئەزموونە زەبربەخشەکە لەپڕ دەردەکەوێت لەگەڵ بۆنێک، دەنگێک، بینینێک، یان دەستلێدانی شتێکدا و نائاگایی دەکەوێتە زاڵبوون بەسەر ئاگاییدا و قوربانییەکە دەباتەوە بۆ ئەزموونە زەبربەخشەکە.

کابوسەکانی هامبارزوم چیفتجیان دووبارە دەبوونەوە و هەرگیز نەیتوانیوە ئەو ئەزموونە خەمناک و هەندێ جاریش نەفرەت لێکراوانە ڕام بکات و مامەڵەی لەگەڵدا بکات. ئەو ئەزموونانە بە زیندوویی مانەوە و لە قووڵایی زەین و مێشکیدا جێگیر بووبوون و لە هەمووشی سەختتر و ناهەموارتر لە شێوەی مۆتەکەی ترسناکدا سەریان هەڵدەدایەوە کاتێ کە ئازاد و لە ژینگەیەکی سەلامەت و پڕ ئەماندا دەبوو. “ئەو وێنانەی بە توندی هەڵگیراون دەست دەکەن بە دەرکەوتن و شیبوونەوە و تا ئەمڕۆش لە مۆتەکەکانمدا دووبارە دەبنەوە و …. هەرگیز فێر نەبووم چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو وێنانەدا بکەم و ئەوان بۆ هەمیشە ڕاوم دەنێن و هێرش دەکەنە سەرم”.

مۆتەکەکان تاکە ڕووداوی هەڕەشەئامێز نەبوون لە ژیانی ئەم ڕزگاربووە بەدبەختانەدا. وەک دەروونناسەکان و لە نێویاندا ماریان ماککۆردی وەسفی دەکەن، زەبر وێنەیەکی ئایکۆنی یان ڕەمزی دروست دەکات، “وێنەیەکی زەینی کە لە قووڵایی مێشکدا و لە سیستەمی لیمبیکدا هەڵدەگیرێت و بە ئاسانی بۆ توێکڵی مێشک بەردەست نییە”، بەڵام “هەندێکجار بەبێ بانهێشت دەردەکەوێت کاتێک بۆن دەکەین، دەبیستین، دەیبینین، یان دەست لە شتێک دەدەین کە دەمانباتەوە بۆ ئەو کاتەی کە ڕووداوە زەبربەخشەکە ڕوویداوە”.53 زۆرجار شتێکی تایبەت دەنگ، شوێنێک، یان بۆنێک بەسە بۆ ورووژاندنی سەرهەڵدانەوەی یادەوەرییەک، خۆشبێت یان خەمناک، کە پەیوەندیی بە ئەزموونێکی ڕابوردووەوە هەیە. هەموو ئەوانەی لە مردن ڕزگاریان بووە باس لەو جۆرە هەستانە دەکەن کە پەیوەندییان بە تاقیکردنەوە دڵتەزێنەکەیانەوە هەیە لە سەردەمی جینۆسایدەکەدا. هامپارتزوم چیتجیان بە بینینی تەرمی بەستووی کوڕێکی ئەرمەنی کە لە ماڵێکی کورددا لەگەڵیدا کاریان کردووە، تووشی شۆک بووە. ئەو و ژنێکی ئەرمەنی ویستبوویان بە شێوازی مەسیحییانە تەرمی ئەو کوڕە بنێژن و بە دەستی خۆیان لە زەوییەکی بەستەڵەکدا گۆڕیان بۆ هەڵکەند. دوای شەست و پێنج ساڵ، لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠دا، کاتێ تەماشای هاوسەرەکەی دەکرد کە خەیکی ئامادەکردنی مریشکێکی بەستوو بوو بۆ ژەمی ئێوارەیان لە جەژنی ئیپیفانیی (غەتتاس)ی ئەرمەنیدا، هامبارتزۆم سەرلەنوێ ئەو هەستەی ئەو سەردەمەی بۆ گەڕایەوە و هەمان ئەو ئازارەی بۆ نوێ بووەوە لە ڕۆحیدا. “ئاخ، ئاخ هەوڵ بدەن نەوەی ئەرمەنەکان لەبیر بکەن، منداڵانی خەم و ئازێتباری”. بێ ئەوەی هیچ هۆکارێک هەبێت بۆ هامبارتزۆم کە یادەوەرییە تاڵ و ترسناکەکانی سەرهەڵبدەنەوە کەچی گەلێ جار زۆرجار گوێی بە دەنگە دەنگ دەزرنگایەوە. “تا ئەمڕۆش جەستەم دەلەرزێت”. لە منارەی مزگەوتەکانەوە گوێی لە هاوارکردن و بانگەواز دەبێت “هەرکەسێک ئەرمەنییەک داڵدە بدات، پێنج ساڵ زیندانی دەکرێت و زنجیر دەخرێتە ملی!” ئەو بەردەوام هەست بەو ترسە دەکات کە وەک هەڵاتوویەک هەستی پێدەکرد، کە بێ ئامانج دەگەڕا و سەرگەردان بوو، بەردەوام بیری لەوە دەکردەوە ئاخۆ چی ڕوودەدات ئەگەر بگیرێت.

ئەم پیاوە لە ڕووی داراییەوە سەرکەوتوو بوو بەڵام لە ڕووی دەروونییەوە وێران بوو، برینەکانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتبوو هەرگیز نەیتوانی لەگەڵ یادەوەری ئەو بەڵایەی بەرگەی گرتبوو و ئەو دڕندەییانەی کە بەسەریهاتبوو، ئاشت بێتەوە. ئەو وەک ڕزگاربوویەک خۆی پێناسە ناکات بەڵکو وەک قوربانییەک و ڕوونی دەکاتەوە، “مرۆڤ هەرگیز لە جینۆسایدێک ڕزگاری نابێت، ڕەنگە لە ڕووی جەستەییەوە ڕزگارت بێت، بەڵام مێشک و ڕۆحت بۆ هەمیشە ئازار دەچێژێت، ئەگەر لە دۆزەخێکدا بوویت، تاماویت و بۆ هەتا هەتایە ئەو گرێ دەروونییە بەرت نادات”. هەروەها ئەو گرێ و برینە گواستبوویەوە بۆ منداڵەکانی، بەبێ ئەوەی بزانن، بەبێ خواست و ئارەزووی خۆیان. “هەر زوو کەوتمە هاوسۆزی لەگەڵ ترس و تۆقینی ئەوەی کە بە تەنیا و بە هەتیویی بمێنیتەوە – ترس و تۆقینێکی سامناکی وا کە هێشتا لە دەروونی مندا خۆی حەشارداوە…” ئەمە ددانپێدانانی سارای کچی هامبارتزومە. بە تێپەڕین کات کە سارا تەمەنی بوو بە دە ساڵ، چووە ناو جیهانێکی نادیاری فرمێسک و خەم و پەژارەوە کە باوک و دایکیشی هاوبەشییان دەکرد. ئەو نەوەی دووەم بوو کە دەرد و ئازارەکەی بە میرات بۆ مابووەوە. “ئەوەی زیاترم لەبیرە لەبارەی دایکمەوە چەندین جار بوو کە بە تەنیا دەمبینی فرمێسکەکانی بە ڕوومەتیدا دەهاتنە خوارەوە و دەمزانی کە سەرلەنوێ گەڕاوەتەوە بۆ ئەو ساتەوەختە سامناکانەی کە دایکی و براکانی بە چاوی خۆیان بینیبوویان کە چۆن تورکە بەربەرییەکان دڕندانە سەری باوکە خۆشەویست و بێتاوانەکەیان بڕیوە…. ئازاری ئەو ساتەوەختە ترسناکە بۆ هەمیشە لە ڕۆحیدا چەسپیوە و فرمێسکەکانی هەرگیز نەدەوەستان…”.

لیۆناردۆ ئەڵیشان تەمەنی تەنها نۆ ساڵ بوو کاتێک داپیرەی تێکەڵ بە جیهانی تاڵی ئازارە سەخت و نەبڕاوەکانی خۆیی کرد. ئەویش بوو بە نەوەی سێیەمی ڕزگاربووی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و کەوتە بەر چڕنووکی مۆتەکەی کارەساتەکە و بوو بە هاوبەشی دەرد و ئازاری داپیرەی و بوو بە بەشێک لێی.

ئازارەکانی ئۆرورا ماردیگانیان تەنانەت دوای گەیشتن بە ئەمریکاش بەردەوام بوو. ئەو بە ئازایەتییەوە پابەند بووبوو بە ڕۆڵی کارەکتەری خۆی لە فیلمی “ئەرمینیای زەوتکراو Ravished Armenia” (١٩١٩)دا، کە لەسەر بنەمای بیرەوەرییەکانی ئەو وەرگیرابوو. لە ماوەی دوو ساڵی گێڕانەوەی چیرۆکەکەیدا، تاقیکردنەوەی خۆی زیندوو کردەوە و نواندنەکەی زیانێکی زۆری بە تەندروستیی گەیاند، چونکە نەیدەتوانی تەنها شەوێکیش لە گەشتە دوور و درێژەکەی بە ناو دۆزەخدا لەبیر بکات. لە دەرەوەی ماڵەکەدا چیچانەکان پاسەوانیی دەستکەوتەکانیان دەکرد کە ژنە ئەرمەنەکان بوون و کوشتنی بەکۆمەڵی ئاوارە و پەنابەران بە درێژایی شەو بەردەوام بوو. گوێی لە قیژە و هاواری تیژ و زرمەی سمی ئەسپەکان بوو. “هەندێ جار ئێستاش ناتوانم بخەوم، هەرچەندە بۆ هەمیشە سەلامەتم و لە ئەماندا دەژیم، بەڵام لە شەودا ئەو هات و هاوارانە دێنە گوێم و تەنانەت لەو کاتەشدا کە هاوڕێکانم لە دەورمن و ناتوانم لە گوێمدا بێدەنگیان بکەم”. ئەو هەرچەندە لەگەڵ کەسێکی ئەرمەنیدا هاوسەرگیری کردبوو و کوڕێکی لێی هەبوو، بەڵام ئەو ئاسەوارە لە مێشکیدا نەدەسڕایەوە، بۆیە خۆی لە کۆمەڵگە دابڕی و ژیانێکی تەریک و تەنیایی دەگوزەراند و بەردەوام بە خەیاڵ وای هەست دەکرد تورکەکان لە پشت دەرگای ماڵەکەیەوەن و لە ئامادەباشیدان هەڵبکوتنە سەری، تا ئەو کاتەی بە تەنها مرد و حکوومەت تەرمەکەی گواستەوە و لە گۆڕێکی بێ ناونیشاندا بە خاک سپێردرا.

ڕزگاربووانی ئەرمەن هەرگیز دەستیان بە هیچ چارەسەرێکی دەروونیدا ڕانەگەیشت بۆ ڕەواندنەوە و سڕینەوەی زانیارییە زیانبەخشە کەڵەکەبووەکان لە یادەوەریی چالاکیاندا و بۆ ڕەخساندنی ئەگەرێکی ئاشتەوایی و مەحاڵ بوو ئەو داخ و دەردە لەبیربچێتەوە. منداڵە هەتیوەکانی جینۆساید بۆ هەمیشە ئەو ئاڵۆزی و گرێ دەروونییانە بەرۆکی بەرنەدان. ژیانیان بۆ ئەوە نەبوو کە چێژی لێ وەربگرن، تەنانەت ئەگەر جیهانی نوێیش (مەبەست ئەمریکایە – و) دەرفەتی نوێ و ژیانێکی خێزانیی ئاسوودەی بۆ ڕەخساندبێتن. “هەرچەندە من لە ئەمریکا سەلامەتم و لە ئاماندا دەژیم، بەڵام شەوەکانم ئارام نین”، ئەمە قسەی ژنێکی ئەرمەنە کە ددان بەوەدا دەنێت. یەکێکی تریش ئەوەندە کاریگەریی ڕابوردووی لەسەر بوو کە بڕیاریدا هەرگیز هاوسەرگیری نەکات و بە تەنها بژی و بە تەنها ئازارەکانی خۆی بچێژێت، بێئەوەی لەوە بترسێت کە منداڵێکی هەتیو لە دوای خۆی بەجێبێڵێت.

کاریگەرییەکانی ئەو ئەزموونە زەبربەخشە بۆ نەوەی داهاتوو گوازرایەوە، تەنانەت لە ڕێگەی گواستنەوەی بۆماوەییەوە٥٤ بە بێ شایەتحاڵ و گێڕانەوەی چیرۆکە خێزانییەکانیش.

سەرچاوە: گۆڤاری نێودەوڵەتیی توێژینەوەکانی جینۆسایدی ئەرمەن

ژمارە ٩، ٢ (٢٠٢٤)

پرۆفیسۆر د. ڕوبینا پێرومیان

International Journal of Armenian Genocide Studies 9, no. 2 (2024)

THE INSTITUTIONS OF TURKIFICATION AND ASSIMILATION IN THE EYES OF ARMENIAN ORPHANS WHO FLED THE

Rubina Peroomian Ph.D. USA

پەراوێز

1 Vahakn Dadrian, “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case,”

منداڵان وەک قوربانیی جینۆساید: حالەتی ئەرمەنییەکان

Journal of Genocide Research 5, no. 3 (2003): 421- 437.

2 Hovhannes Mugrditchian, To Armenians with Love: The Memoirs of a Patriot

بۆ ئەرمەنەکان لەگەڵ خۆشەویستیدا: بیرەوەریی نیشتمانپەروەرێک …

(Hobe Sound, FL: Paul Mart, 1996), 56, 71. For further analysis of this memoir, see Rubina Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, Perceptions of those who Lived through the Years of Calamity (Yerevan: Armenian Genocide Museum – Institute, 2014), 260 – 268 and elsewhere in the book.

بۆ شیکاریی زیاتری ئەم یادەوەرییە، بڕوانە ڕوبین پێروومیان، جینۆسایدی ئەرمەن لە ئەدەبدا، وێناکردنی ئەوانەی لە ساڵانی لێقەومان و کارەساتەکەدا ژیان…

3 Dirouhi Kouymjian Highgas, Refugee Girl کچی پەنابەر یان ئاوارە(Watertown, MA: Baikar, 1985), from the “Prologue.” Further analysis in Peroomian, the Armenian Genocide in literature, 253 – 259 and elsewhere in the book.

بۆ شیکاریی زیاتر بڕوانە پێروومیان، جینۆسایدی ئەرمەن لە ئەدەبدا…

4 Garo Poladian, Eagles in the Desert هەڵۆکان لە بیاباندا (Paris: Araxes,1958). For page references, see Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 111 – 115.

5 Kostan Zarian, Voices in the Church, دەنگەکان لە کەنیسەدا…in Arby Ovanessian ed., Anthology of Armenian One – act Plays ئەنتۆلۆجیای شانۆییە ئەرمەنییە یەک پەردەکان (Paris, Yerevan: Spiurk, 2001), 11 – 27.

6 I interviewed Hripsimé Zeneyan, Ajemian on April 30, 1980, as part of my oral history coursework at UCLA with Prof. Richard G. Hovannisian. The audiotapes were kept at UCLA and later trusted to the USC Shoah Foundation in Los Angeles for indexing and digitization. The collection is accessible on their website.

7 Verjiné Svazlian, the Armenian Genocide, Testimonies of the Eyewitness Survivors (Yerevan: Gitoutyoun, 2011), 97, Testimony # 9.

Dadrian, “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case.”

Svazlian, the Armenian Genocide, 488 – 8, Testimony #25.

Interviewed by Michael Hagopian on July 17, 1985, in Detroit, Michigan. The interview is a part of Michael Hagopian’s Armenian Film Foundation collection at the Shoah Foundation, Interview code: AFF288.

Vitali Ianko, the Promise at the Sea بەڵێن لە دەریادا (New York: Vintage Press, 2004), 221. For further analysis of her memoir, see Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 282 – 292, 382 – 387.

Dadrian, “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case,” 427.

منداڵان وەک قوربانیی جینۆساید: حاڵەتی ئەرمەنییەکان …

Ibid.

Ravished Armenia: The Story of Aurora Mardiganian, the Christian Girl Who Lived through the Great Mas – sacres, interpreted by H. L. Gates (New York: Kingfield, 1918).

زەوتکردنی ئەرمینیا: چیرۆکی ئۆرورا ماردیگانیان، ئەو کچە کریستیانەی کە لە ترس و بیمە گەورەکەدا ژیا …

Anthony Slide, Ravished Armenia and the Story of Aurora Mardiganian (Lanham, MD: Scarecro 1997), 121. All subsequent references to Mardiganian’s memoir are from this publication. See also Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 314 – 324 and elsewhere in the book.

See ft. #8 for reference.

Dadrian, “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case,” 424 -425.

Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story (New York: Garden City, 19), 317.هێنری مۆرگێنتاو، چیرۆک و گێرانەوەی باڵیۆز مۆرگێنتاو …

Kerop Bedoukian, Some of Us Survived: The Story of an Armenian Boy

هەندێ لە ئێمە ڕزگار بوون: چیرۆکی کوڕێکی ئەرمەنی ….

(New York: Farrar Straus Giroux, 1979), 49 – 50. Further analysis in Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 232 – 237 and elsewhere in the book.

See ft. #5 and Peroomian, the Armenian Genocide in Literature, 254.

Margaret Ajemian Ahnert, the Knock at the Door: A Journey through the Darkness of the Armenian Genocide لە دەرگادان، گەشتێک بە ناو تاریکیی جینۆسایدی ئەرمەندا …(New York: Beaufort Books, 2007), 177. The subsequent page numbers in parenthesis refer to this publication. Further analysis of the author’s rending of her mother’s story in Rubina Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, The Second Generation Responds (Yerevan: An Armenian Genocide Museum – Institute publication, 2015), 128 – 133 and elsewhere in the book.

Mae M. Derdarian, Vergeen: A Survivor of the Armenian Genocide ڕزگاربوویەکی جینۆسایدی ئەرمەن (Los Angeles: Atmus Press, 1997). The page numbers in parenthesis refer to this publication. Further analysis of the author’s rending of Vergeen Meghruni’s story in Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, The Second Generation Responds, 119 – 1 and elsewhere in the book.

Rubina Peroomian, “The Restless World of Leonardo Alishan (March 1951– January 2005), A Burnt Offering on the Altar of the Armenian Genocide” in Genocide Studies and Prevention 1, no. 3 (2006): 289 – 303. Citation from p. 291, from the story “The Lady – Bug and the Persian Rug.”

Leonardo Alishan, “An Exercise on a Genre for Genocide and Exorcism,” in The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics, ed. Richard G. Hovannisian (New York: St. Martin’s Press, 1992), 340 – 54. Quotation from pp. 352 – 3.

ڕاهێنانێک لەسەر ژانرێکی جینۆساید و دەرپەڕاندنی ڕۆحە خراپ و شەڕخوازەکان، لە کتێبی جینۆسایدی ئەرمەن: مێژوو، سیاسەت، ئێتیک …

Iinterviewed Satenik Spandarian on May 28, 1980. See ft. # 8 for reference.

Dadrian, “Children as Victims of Genocide,” 429.

Poladian, Eagles in the Desert, 509.

Svazlian, The Armenian Genocide, 501, testimony #308.

Ibid., 213, testimony #87.

Dadrian, “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case,” 423; Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story, 312.

Ravished Armenia: The Story of Aurora Mardiganian, 65.

Iinterviewed Ohannes Akarakian on May 31, 1980. See ft. #8 for reference.

Nazan Maksudyan, “For the Holy War and Motherland. Ottoman State Orphanages (Darüleytams) in the Context of the First World War and the Armenian Genocide,” L’ Homme 34, no. 1 (2023): 44.

بۆ جەنگی پیرۆز و خاکی دایک. هەتیوخانەکانی (دار الأیتام) لە دۆخ و سیاقی جەنگی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی ئەرمەندا …

In her recent work Narine Margaryan has identified 30 orphanages where Armenian children were turkified during the Armenian Genocide. See Narine Margaryan, “The Turkification of Armenian Children in the Ottoman Empire’s State Orphanages (1915 – 1918),” in Silenced Crime: Forcible Child Transfer during the Armenian Genocide, edited by Edita Gzoyan (Brill, 2025), forthcoming.

لە بەرهەمە نوێکەیدا نارین مارگەریان ٣٠ هەتیوخانەی دەستنیشان کردووە کە منداڵانی ئەرمەنی تێدا بەتورککراون لە ماوەی جینۆسایدی ئەرمەندا. بڕوانە نارین مارگەریان، “بەتورککردنی منداڵانی ئەرمەن لە هەتیوخانە حکوومییەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا (١٩١٥ – ١٩١٨)”، لە کتێبی تاوانی بێدەنگ: ڕاگوێزانی زۆرەملێی منداڵ لە ماوەی جینۆسایدی ئەرمەندا ….

Edita G. Gzoyan, Regina A. Galustyan, Shushan R. Khachatryan & Narine V. Margaryan, “In the Beautiful Heaven, a Golden Cage: Race, Identity and Memory in Turkification of Armenian Children in State Orphanages during the Armenian Genocide,” بەهەشتێکی خۆش، قەفەزێکی زێڕین: ڕەگەز و شوناس و یادەوەری لە بەتورککردنی منداڵانی ئەرمەن لە هەتیوخانە حکوومییەکاندا لە ماوەی جینۆسایدی ئەرمەندا … Journal of Genocide Research 26, no. 3 (2024): 243 – 263. DOI: 10.1080/14623528.2023.2237700.

Tantane, was first published in Chakatamart newspaper (June 27 and July 4, 1920) in Constantinople and belonged to a collection of stories Hagop Oshagan intended to publish separately under the title (Imperial Song of Triumph) which, due to ominous political developments and his exodus from Constantinople, he never did. The book was later published in Beirut in 1983.

تانتان یەکەمجار لە ڕۆژنامەی چاکاتامارتدا (١٩٢٠) لە قوستەنتینییە بڵاوبووەوە و بریتییە لە کۆکراوەیەکی چیرۆک و گێڕانەوە و هاگۆپ ئۆشاگان بەنیاز بوو بە جیا بڵاویان بکاتەوە لە ژێر ناونیشانی (گۆرانیی ئیمپراتۆریی سەرکەوتن) کە بە هۆی پەرەسەندنە سیاسییە شوومەکان و هەڵاتنی لە قوستەنتینییە، هەرگیزچاپی نەکرد. دواتر ساڵی ١٩٨٣ کتێبەکە لە بەیرووت بڵاوکرایەوە.

Hagop Oshagan, Imperial Song of Triumph (Beirut: Altapress, 1983), 35.

For details of his “journey,” see Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 293 – 302 and elsewhere in the book.

Cited in Alvin Rosenfeld, A Double Dying Reflections on Holocaust Literature (Bloomington and Indianap- olis, Indiana University Press, 1988), 18.

ڕەنگدانەوەکانی دوو جار مردن لە ئەدەبی هۆڵۆکۆستدا …

Svazlian, the Armenian Genocide, 426 – 428, Testimony #247.

The English translation with the addition of Chapter 9, left out in the Armenian publication, was published in 2015. See Karnig Panian, Goodbye, Antoura: A Memoir of the Armenian Genocide (Stanford, CA: Stanford University Press, 2015).

بڕوانە کارنیگ پانیان، “خوا حافیز عەنتۆرا: یادەوەریی جینۆسایدی ئەرمەن ….

The translator of Panian’s memoirs explains in a footnote what falakha is: “A cane or strap used to strike the soles of the feet, also known as a bastinado, falanga, and falaka. In the modern world, its use is considered a form of torture. ئەمە باسی فەلاقەیە و بۆ خوێنەری کورد ئاشنایە – وەرگێڕ

Chitjian, A Hair’s Breadth, 156.

Zaven Der Yeghiayan, My Patriarchal Memoirs یادەوەرییە پاتریارکییەکانم (Barrrington, RI: Mayreni, 2002), 181.

Bedoukian, Some of Us Survived: The Story of an Armenian Boy, 153 – 156.

Ibid., 154.

Many Hills Yet to Climb, 158 – 163 and Peroomian, the Armenian Genocide in Literature, 249.

Many Hills yet to Climb, 165 – 168.

Ibid., 193 and Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, 2.

To Armenians with Love, 196 and Peroomian, the Armenian Genocide in Literature, 2.

Peroomian, the Armenian Genocide in Literature, 254.

Hagop Oshagan, Վկայութիւն մը (A testimony) (Aleppo: Nairi Press, 1946), 36.

Marian MacCurdy, “From Trauma to Writing,” لە ترۆماوە بۆ چاوەڕێکردن in Writing and Healing, Toward an Informed Practice, ed. C. M. Anderson and M. MacCurdy (Urbana, IL: National Council of Teachers of English, 2000), 162.

See the discussion of Kellermann Nathan’s theory of genetic transmission of trauma applied to the experiences of the offspring of Armenian Genocide survivors throughout Peroomian, The Armenian Genocide in Literature, The Second Generation Responds.

مشتومڕ لەسەر تیۆریی کێلەرمان ناتان لەبارەی گواستنەوەی ترۆما (هێدمە، شۆک، زەبر) بەگوێرەی ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی نەوەی ڕزگاربووانی جینۆسایدی ئەرمەن لە کتێبەکەی پێروومیان، جینۆسایدی ئەرمەن لە ئەدەبدا، کاردانەوەکانی نەوەی دووەم.

BIBLIOGRAPHY بیبلۆگرافی

Alishan, Leonardo. “An Exercise on a Genre for Genocide and Exorcism” in the Armenian Genocide: History, Politics, Ethics, ed. Richard G. Hovannisian, 340 354. New York: St. Martin’s Press, 1992, 340 – 354.

Ahnert Ajemian, Margaret. The Knock at the Door: A Journey through the Darkness of the Armenian Genocide. New York: Beaufort Books, 2007.

Bedoukian, Kerop. Some of Us Survived: The Story of an Armenian Boy. New York: Farrar Straus Giroux, 1979.

Chitjian, Hampartzoum Mardiros. A Hair’s Breadth from Death, The Memoirs of Hampartzoum Mardiros Chitjian. Reading: Tanderon, 2003.

Dadrian, Vahakn. “Children as Victims of Genocide: The Armenian Case” Journal of Genocide Research 5, no. 3 (2003): 421 437.

Der Yeghiayan, Zaven, Arch. My Patriarchal Memoirs, RI: Mayreni, 2002.

Derdarian, M. Mae. Vergeen: A Survivor of the Armenian Genocide. Los Angeles: Atmus Press, 1997.

Gates, H. L., interpreted by. Ravished Armenia: The Story of Aurora Mardiganian, the Christian Girl Who Lived through the Great Massacres. New York: Kingfield, 1918.

Gzoyan Edita G., Regina A. Galustyan, Shushan R. Khachatryan and Narine V. Margaryan. “In the Beautiful Heaven, a Golden Cage: Race, Identity and Memory in Turkification of Armenian Children in State Orphanages during the Armenian Genocide.” Journal of Genocide Research 26, no. 3 (2024): 243 263. DOI: 10.1080/14623528.2023.2237700.

Ianko, Vitali. The Promise at the Sea. New York: Vintage Press, 2004. IWitness, USC Shoah Foundation, Armenian Genocide Testimonies.

Kellermann, Natan P. F. “Transmission of Holocaust Trauma” (n.d.), http://yadvashem. org.il/yv/en/education/languages/dutch/pdf/kellermann.pdf.

Kouymjian Highgas, Dirouhi. Refugee Girl. Watertown, MA: Baikar, 1985.

MacCurdy, Marian. “From Trauma to Writing.” In Writing and Healing, Toward an Informed Practice, edited by C. M. Anderson and M. MacCurdy, 158200. Urbana, IL: National Council of Teachers of English, 2000.

Maksudyan, Nazan. “For the Holy War and Motherland. Ottoman State Orphanages (Darüleytams) in the Context of the First World War and the Armenian Genocide.” L’ Homme 34, no. 1 (2023): 39 60.

Margaryan, Narine. “The Turkification of Armenian Children in the Ottoman Empire’s State Orphanages (1915 1918).” In Silenced Crime: Forcible Child Transfer during the Armenian Genocide, edited by Edita Gzoyan. Brill, 2025, forthcoming.

Minassian, John Hovhannes. Many Hills Yet to Climb: Memoirs of an Armenian Deportee. Santa Barbara: Jim Cook, 1986.

Morgenthau, Henry. Ambassador Morgenthau’s Story. New York: Garden City, 1918.

Mugrditchian, Hovhannes. To Armenians with Love: The Memoirs of a Patriot, Hobe Sound, FL: Paul Mart, 1996.

Panian, Karnig. Goodbye, Antoura: A Memoir of the Armenian Genocide. Stanford, CA: Stanford University Press, 2015.

Peroomian, Rubina. And those who Continued Living in Turkey after 1915, The Metamorphosis of the Post Genocide Armenian Identity as Reflected in Artistic Literature, 2nd edition. Yerevan: Armenian Genocide Museum-Institute, 2012.

. The Armenian Genocide in Literature, Perceptions of those who lived through the Years of Calamity, second edition (Yerevan: Armenian Genocide Museum – Institute, 2012).

. The Armenian Genocide in Literature, The Second Generation Responds (Yerevan: An Armenian Genocide Museum – Institute publication, 2015).

. “The Restless World of Leonardo Alishan (March 1951 – January 2005), A Burnt Offering to the Altar of the Armenian Genocide” in Genocide Studies and Prevention 1, no.3 (2006): 289 – 303.

Pilibossian, Helen. My Literary Profile: A Memoir. Watertown, MA: Ohan Press, 2010. Poladian, Garo. Eagles in the Desert. Paris: Araxes, 1958. Rosenfeld, Alvin. A Double Dying Reflections on Holocaust Literature. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 1988.

Slide, Anthony. Ravished Armenia and the Story of Aurora Mardiganian. Lanham, MD: Scarecrow Press, 1997.

Surmelian, Levon Zaven. I Ask You Ladies and Gentlemen. New York: E. P. Dutton, 1945.

Svazlian, Verjiné. The Armenian Genocide, Testimonies of the Eyewitness Survivors. Yerevan: Gitoutyoun, 2011.

Zarian, Kostan. Voices in the Church, in Arby Ovanessian ed., Anthology of Armenian One act Plays. Paris, Yerevan: Spiurk, 200.

دەربارەی نووسەر

ڕوبینا پێرومیان، دکتۆرا لە زمان و کولتوورەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک (UCLA). پێشتر وانەبێژی توێژینەوەی ئەرمەنی بووە لە زانکۆی UCLA. لە ئێستادا، زانای سەربەخۆ. ئەو بە شێوەیەکی بەرفراوان وتارێکی پێشکەش کردووە و لە سیمپۆزیۆمی نێودەوڵەتیدا سەبارەت بە جینۆسایدی ئەرمەنەکان پێشکەشکاری کردووە، چەندین بابەتی توێژینەوەی لە گۆڤارەکانی زانستیدا بڵاوکردووەتەوە و بەشداری لە بابەتەکانی کتێبدا کردووە.

ئەو کتێبی دەرسی، پۆلەکانی ١٠، ١١، ١٢، بە زمانی ئەرمەنی لەسەر پرسیاری ئەرمەنی و جینۆساید، هەروەها کتێبی ڕێنمایی مامۆستایانی نووسیوە، کە ماددە و میتۆدۆلۆژیای گونجاوی تەمەنی تێدایە بۆ فێرکردنی پۆلەکانی جینۆسایدی ئەرمەنی K-12 (هەروەها بە شێوەی ئۆنلاین بەردەستە).

مۆنۆگرافیاکانی لەسەر جینۆساید بریتین لە:

کاردانەوە ئەدەبییەکان بۆ کارەسات: بەراوردێک لە نێوان ئەزموونی ئەرمەن و جوولەکەکان.

ئەوانەی لە دوای ساڵی ١٩١٥ لە تورکیا بەردەوام بوون لە ژیان.

جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ئەدەبدا، تێڕوانینەکان بۆ ئەوانەی کە ساڵانی کارەساتەکەدا ژیاون.

جینۆسایدی ئەرمەن لە ئەدەبدا، کاردانەوەکانی نەوەی دووەم.