Home / بەشی مێژووی كورد / کورد لە دەرەوەی مێژوونووسی خۆیدا‌

کورد لە دەرەوەی مێژوونووسی خۆیدا‌

 ئیسماعیل مەحمودی

بە سەرهەڵدان و دەرکەوتنی وەچەگەلی مێژوونووس بە تایبەت مێژوونووسی گشتیی و دواتریش مێژوونووسی ناوچەیی، بە واتایەکی تر سەرهەڵدانی مێژوونووسی ئیسلامی – ئێرانی و نووسینی بەشێکی زۆر ئاسەواری مێژوویی ،بەشی ئێمەی کورد وەک ئامادە نەبوون لەو بوارەدا زۆر زەق و بەرچاوە.

 
هەزار ساڵ ئامادە نەبوون و دووربوون لە مێژوونووسیدا شتێک نییە کە چاوی لێ داخەین و بە ئاسانی بە سەریدا تێپەڕین، دواهاتەکانی روون نەکرێنەوە و خوێندنەوەیان بۆ نەکرێ.
بایەخ نەدانی کورد بە بواری مێژوونووسین بە واتایەکی تر ئامادە نەبوونی مرۆڤی کورد لە رەوتی مێژوونووسینی ئیسلامی – ئێرانیدا، دواهاتگەلێکی هێندە پڕ خەساری تووشی مرۆڤی کورد و کۆمەڵگەی کوردی کردۆتەوە کە دەتوانین بڵێین لە داهاتوویەکی درێژدا و بە لە بەرچاو گرتنی ئەم دۆخە پڕ لە سستی فیکری-فەرهەنگییەدا، ناتوانین لە کرۆکی ئەم کێشەیە تێبگەین و خۆمان لە دواهاتە پڕ خەسارەکانی دوور بخەینەوە.

نائامادەیی کورد لە نووسینی بەرهەمە مێژووییەکاندا، پێویستی بە رامانە لە کۆی فەرهەنگی کۆمەڵگەی کوردستان

پتەوکردن و درێژەدان بە گوتاری گاڵتەجاڕیی و پەراوێز خستنی کوردەکان لە لایەکەوە و بەرپەرچدانەوەی بە پەلەی کوردەکان بە ئەم گوتارە، بەرهەمی ئەم ئامادە نەبوون و بایەخ پێنەدانەیە.
بە گشتیی دەتوانین بڵێین تێکەڵکردنی رابردووی کورد لە گەڵ وەهم و ئەفسانە و پتەو کردنەوە و پەرە پێدانی هەڵوێستی بێدەنگی بەرامبەر بە مێژویی کورد، هەر وەها  کێشەی سەر لە نوێ سا‌غکردنەوە و پەردەهەڵدانەوە لە سەر رابردوو بەهۆی پچڕانی بە ئەنقەستەوە، لەوە گرنگتر قەیرانی ناسینی خودی خۆمان، لە گرنگترین دواهاتە پڕخەسارەکانی ئەم ئامادە نەبوون و بایەخ پێ نەدانەیە.

لەم رووەوە بەشێک لە قەیرانی گشتگیر و درێژەداری ئەم نیشتمانەی ئێمە، رەگ و ریشەی لەم ئامادە نەبوون و بۆشاییەدایە کە بۆ خۆی پێویستی بە رامان و قووڵبوونەوەی جدی و خوێندنەوە و پێداچوونەوەی ئەم دۆخە ئاڵۆزەیە بە بۆچوون و هەڵوێستگەلی جۆراوجۆر و فرە چەشندا، کە لە دووتوێی ئەم باسە بەدەرە و ئەم نووسینە وەک چوونە ناوەوەیەک بە شوێن ئەوەوەیە کە بەشێک لە هۆکارەکان و دواهاتەکانی ئەم ئامادە نەبوون و بۆشاییە تەنیا لە ئاستی مێژوونووسیدا باس بکات.

دەبێ قبوڵی بکەین رۆحی گشتیی کورد لە خولقاندنی رووداوی چارەنووسسازدا بێهێز و کەنەفتە بووە

سەرەتای هەزارەی دووەم (لە ساڵژمێری ئیسلامیدا) سەرەتای دەرکەوتنی مێژوونووسی کوردییە “شەرەفنامە”یان مێژووی پوختەی کوردوستان یەکەمین مێژووی کوردییە کە لە ساڵی 1005 ک،م و بە دەستی شەرەفخانی بەدلیسی نووسراوە.
شەرەفنامە بەرهەمی سەردەمی سەفەوییەکانە 1135-907 کە بە سەردەمی زۆربوونی مێژوونووسی-جیا لە دابەزینی ئاستی مێژوونووسی راستەقینە لەم سەردەمەدا- و بایەخدان بە مێژوونووسی و مێژووسازی ناسراو، چاوەڕوان دەکرێ شەرەفنامە بنەمایەکی شیاوبێ بۆ درێژەدان و پتەوکردنی مێژوونووسی کوردی و ئاوڕدانەوەی کوردان لە مێژوو. بەڵام مخابن ئەم چاوەڕوانییە دوو سەدە دەخایەنێ و بە واتایەکی تر دووبارە تووشی نائامادەیی و بۆشایی دەبێتەوە تا دووەمین مێژووی کوردان-ئەویش لە قەوارەی پاشکۆیەکدا کە باسی زۆری لە سەرە- لەسەر دەستی مەلا محەمەد شەریفی قازی و لەژێر ناوی “زبدە التواریخ”لە ساڵی 1215 ک،م دا. دڵتەزێنتر و پرسیار ئامێزتر ئەوەیە لە کاتێکدا کە لە دنیادا مێژوونووسی تووشی گۆڕان دەبێ، هەروەها لە ئێراندا هەڵوێستەکان بەرانبەر بە مێژوو دەگۆڕێن و مێژوونووسی وەک بەستێنێ بۆ پێکەوەنانی شووناسی نەتەوەیی بایەخی پێ دەدرێ، رەوتی مێژوونووسی کوردی تا سەرهەڵدانی یەکەمین مێژووی نەتەوەیی کوردی لەلایەن “ئەمین زەکی بەگ”وە بە ناوی “مێژووی کورد و کوردوستان”لەم چەند بەرهەمەی خوارەوەدا دەبڕێتەوە:

1-لب التواریخ،خسرو بن منوچهر اردلان/1249
2-تاریخ اردلان،مستورە اردلان/1263
3- سیرالاکراد،عبدالقادر بن رستم/1285
4- تحفە ناصریە،شرف الملک/1309
5 – حدیقە ناصریە،علی اکبر وقایع نگار/1319

جیا لە کەموکوڕی وهەڵویستە پڕ کێشە وپرسیارەکانی ئەم مێژوونووسانە لە باری چەندێتی و فرەچەشنی لە چاو بەرهەمە مێژووییەکانی نەتەوەکانی تردا، تەنانەت ناوچەکانی تری ئێرانیشدا کەم و بەرتەسکە.
ئامادەیی کەم رادەی کورد یان بە واتایەکی تر نائامادەیی کوردەکان لە نووسینی بەرهەمە مێژووییەکاندا، پێویستی بە رامان و بیرکردنەوەیە لە کۆی فەرهەنگی کۆمەڵگەی کوردی.

رۆحی گشتیی ئێمە نەیتوانیوە و نەیویستووە بیر لە دەوڵەت و شار و یاسا بکاتەوە

ئێستاش پرسیاری سەرەکی و بنەمایی ئەم نووسینە ئەوەیە کە بۆچی بەشی کوردان لە رەوتی مێژوونووسی و رەهەندە فرە چەشنەکانیدا کەمە و شیاوی چاو لێداخستن نییە؟ رامان و قووڵبوونەوە لە بۆچییەتی و چۆنی ئەم پرسیارە بنەماییانە و ئاوڕدانەوەیەکی دەسپێکانە لێیان، ئامانجی سەرەکی ئەم نووسینەیە.

نەخولقاندنی رووداو، بنەمای خێڵەکیانەی کۆمەڵگەی کوردی و هەر وەها باری جوگرافیایی کوردستان، بە باوەڕی ئەم نووسینە بەشێکی زۆری هۆکارەکانی بۆشایی و نائامادەی کوردەکان لە رەوتی مێژوونووسین دا لە خۆ دەگرن، کە دەیانخەینە بەر باس و لێکۆڵینەوە. بەو هیوایە کە ئەم بابەتە باس هەڵگر و پێویستە، رێخۆشکەربێ بۆ باسی جدی و رامان لە رەهەندە جۆراوجۆرەکانی ئەم نائامادە بوون و بابەتانە.

 نەخولقاندنی رووداو:
پێشەکی دەبی بڵێم  نابێ لە تایبەتمەندییەکی کوردان  کە شیاوی لێ قووڵبوونەوەیە– رەنگە بتوانین ناوی بنێن رۆحی کوردی یان کورد- خافڵ بین، چونکە مانەوە و پاراستنی شوناسی گشتیی ئێمە، هەرچەند سادە و لاواز منەتباری ئەم تایبەتمەندییە گەورە و سەرسووڕهێنەرەیە.

مانەوە و درێژخایەنی شوناسی گشتیی ئێمە، هەرچەند لەرزۆک و لاواز لە دۆخێکی مێژوویی ئاڵۆزبێ، بە واتایەکی تر هەڵکەوتن لە دۆخیکدا کە دەکرێ وەک بوارگەی رەشەبا وکاولکارییە مەرگهێنەرەکان تەعبیری لێبکەین، شیاوی رامان و قووڵبوونەوە و تەنانەت پیا هەڵگوتنیشە.

کورد نەیتوانیوە ئەفلاتوون و سوقرات بخولقێنێ، یان وەک عەرەب و تورک بیر لە داگیرکاری بکاتەوە

ئەڵبەت نابێ هەبوونی وەها تایبەتمەندییەکی بەرچاو لە رۆحی گشتیی کورداندا ببێتە کۆسپ و رێگر لە بەردەم رامان و شیکاری لە سەرتوێژەکان و رەهەندەکانی فەرهەنگ و رۆحی گشتی کوردان. بە واتایەکی تر لایەنە نەرێنی و لاوازەکانی.
بینینی گۆڕان و نوێبوونەوەی بەرچاوی کۆمەڵگەکانی تر، هەروەها خاڵەکانی وەرچەرخانی فەرهەنگەکانی تر، پێویست دەکات هەندێجاریش وامان لێدەکات کە بێ ترس و بە راشکاوی کۆمەڵگە و رۆحی گشتیی خۆمان بخەینە بەر پرسیار و لێپێچینەوە.
پرسیار و لێپێچینەوە نە بۆ سڕینەوە و سووکایەتی پێکردن یان حاشا لە رابردو ودەسکەوتە مادی و رۆحیەکانی، بەڵکو بۆ چاکسازیی ودۆزینەوەی کەلێنەکانی دەربازبوون و دەرچوون لەم دۆخە ئاڵۆزە لەڕێی وتووێژ لەگەڵ نەریتەکانی کۆمەڵگەدا.دۆخێک کە چەندین سەدەیە فەرهەنگ و روانینی ئێمەی رووبەڕووی وەستان و بەردبوون کردۆتەوە.

چارەیەک نییە دەبێ قەبووڵی بکەین و دانی پێدا بنێین کە رۆحی گشتی ئێمە لە کۆنەوە یان باشتر بڵێم لە رابردووەوە لە خولقاندنی رووداوی چارەنووسساز و هەژێنەردا، بێهێز و کەوتەکار بووە.
رووداو و خولقاندنی رووداو وەک چەمک و تەعبیرێکی بەرین، بە مانای خولقاندن و بەرهێنانی ئەندێشەی زانستی، بەرهێنانی زانایی، خولقاندنی کەشوهەوای ئەندێشەیی و گەشەی ئەندێشە. بەعەقڵانیکردنی رەوتی ژیان، شارنشینی، بیرکردنەوە، سەرکەوتنە چارەنووسسازەکان، دۆزینەوەکان و کۆچە گەورەکان و…دوا کەوتووە.

بە واتایەکی تر ناکام و بێهێز بووە، دواکەوتن لەم بەرهێنان و خولقاندنانە، دواکەوتن وناکامبوون لە بەرهەمە مادی و مەعنەوییەکان، هۆکاری سەرەکی قەیران و سەرهەڵدانی ئەم دۆخە ئاڵۆزە بووە. دۆخێک کە هێشتا بەشێکی دانەبڕاوی ژینگەو و روانینی ئێمەیە و تائێستاش لە کۆڵمان نەبووەتەوە. پشێوی و پەرتەوازەیی وناکۆکی رووکەش، سوکایەتی پێکردنی مێژوو لەم دواکەوتن و ناکامییانەوە سەر چاوە دەگرێ.
هیچ رێگەیەک نییە و نابێ تووشی ترس یان دڵەڕاوکێ بێین، بۆ دۆزینەوەی رێگە چارەیەک بۆ دەربازبوون لەم دۆخە، دەبێ قەبووڵ بکەین کە رۆحی گشتی ئێمە نەیتوانیوە ونەیویستووە وەک یۆنانییەکان بیر لە بابەتگەلێکی وەک دەوڵەت-شار، یاسا وکێشە فیکری و فەلسەفیی وکۆمەڵایەتییەکان بکاتەوە. ئەفلاتوون و سوقراتەکان بخولقێنێ، فەرهەنگ و رۆحی گشتیی ئێمە هیچکات وەک عەرەبەکان و تورکەکان وتورکمانەکان وکەسانی تر، بیری لە داگیرکاری و کۆچکردنە چارەنووسسازەکان نەکردۆتەوە. یان هەستی بە پێویست بوونیان نەکردووە یان نەیتوانیوە.

فەرهەنگی ئێمە و فەرهەنگسازانی ئێمە هیچکات نەیانتوانی لە بنەماکانی دەسەڵاتە بیانی و داگیرکەرەکاندا، ئەو جۆرەی کە وەزیر و راوێژکارانی  خوراسانی سەرکەوتووبوون و رۆڵی بەرچاویان گێڕا، سەرکەوتووبن یان هەر لە بنەمادا بیریشیان لێنەدەکردەوە. رۆحی گشتیی و ئیرادەی گشتیی و فەرهەنگی ئێمە، هیچکات بە شێوەیەکی جدی ویەکپارچە نەیانویستووە کە وەک تاهیرییەکان و سامانییەکان وسەفارییەکان لە بەشێک لە پانتایی ئێراندا، بۆ راوەستان لە بەرانبەر بیانی و داگیرکاراندا دەسەڵاتێکی سەربەخۆ پێکەوە بنێن.
فەرهەنگ و رۆحی گشتیی ئێمە لە ئافراندنی سەرکەوتن و داهێنان و بە گشتی ئافراندن و بەرهێناندا دوا کەوت، ژیان و مانەوەی لە پەراوێز و پەرچەکردارییە رووکەش و عاتیفیەکانی هەڵبژارد. لەم رووەوە خەبەرێک لەسەرهەڵدانی مێژوونووسانی وەک هێردۆت، تەبەری، ئیبنو ئەسیر، جوەینی، بەلعەمی و بەیهەقی نییە.

بە واتایەکی ترلە سەرهەڵدانی مێژوونووسانیشدا دواکەوت و هەستی بە پێویستبوونیان نەکرد، ئەگەریش هەستیکردبێ ئەوا نەیتوانیوە و ژیانی لە بندەست داگیرکاراندا هەڵبژاردووە و هەربۆیە مێژووسازی کەوتە سێبەر و پەراوێزەوە.
بە واتایەکی تر ئێمەی کورد لە رەوتی مێژوودا لە ئافراندنی رووداو دواکەوتین و لەم رووەوە پێویستمان بە مێژوونووس نەبوو بۆ تۆمارکردنی رووداوەکانمان. ئەگەر دواتریش کەسانی وەک شەرەفخان و خانی سەریان هەڵدا، ئەوەندە دێربوو کە تەنیا توانییان بەشێک لە سوکایەتییەکانی مێژوو و غوروری زامارمان تیمار بکەن.

توانای ژیاندنەوەی راستەقینەی ئێمەیان نەبوو.بە کورتی ئێمەی کورد لە ئافراندنی رووداوی چارەنووسساز لە ساتە مێژووییەکاندا دواکەوتین، بەم هۆیەشەوە نە لە ناوەوە و نە لە دەرەوە هەستمان بە پێویستبوونی مێژوو و تۆمارکردن ونووسینەوەی نەکرد و مانەوەمان هێندە لاواز و سەرشۆڕانەبوو کە لە ناوەوە توانای سەرهەڵدانمان نەبوو و لە دەرەوەشەوە. دواتر ئەگەر کەسانێک دەستیان بە نووسین و تۆمارکردنی رابردووی ئێمە کرد، تەنیا بە مەبەستی سوکایەتیپێکردن و سڕینەوە و حاشای ئێمە بووە رەنجەکان و سوکایەتی پێکردنەکان قورستر بوون. ئەنجامی ئەم رووداو نەخولقاندنەی ئێمەی کورد لە رەوتی مێژوودا، نائامادەیی و بە واتەیەکی تر دێر هاتن و رۆڵی لاوازی ئێمەی کوردە  لە مێژوونووسیدا- لە ئاستی مێژوونووسی گشتیی و قەومیدا.

بنەماکانی کۆمەڵگەی کوردی:
نەبوونی شارنشینی و دورەپەرێزی لە بیرکردنەوە و بنەمای خیڵەکیانەدا، لە گرنگترین پێکهاتەکانی بنەمای کۆمەڵگەی کوردییە. مێژووی شارنشینی بە مانای راستەقینەی ئەم دەستەواژەیە و بە دوور لە گەورەنواندنە باوەکان، دەگەڕێتەوە بۆ دەورووبەری هەزارەی دووەم و ساڵەکانی سەرەتای سەدەی یازدەهەم.
لەم ساڵانەدا بەربەرە دوو شاری سلێمانی و سنە بیچم دەگرن و لەناو کورداندا سەرهەڵ دەدا. پڕ دیارە بایەخدان بە مێژوو پاش بایەخدان بە رابردووی خود و دواتر تۆمارکردنی و باس لە چۆنیەتی رووداوەکان لە هەنگاوی یەکەمدا، پێویستی بە بیرکردنەوە لە خود و کێیەتی و چییەتی پێگەی خود و بە واتایەکی تر رامان لە خۆمان و دەوروو بەرمان دایە.

لەم رووەوە ئافراندنی مێژوو سەرەڕای نیاز بە ئافراندنی رووداو، هەر چەند رووکەشانە پێویستی بە رامان و بیرکردنەوە هەیە و دیارە رامان و بیرکردنەوەش ئاکامی شار و شارنشینییە. دەکری رووداو بخولقێنین و کەسانی تر بیری لێبکەنەوە و تۆماری بکەن بەڵام نووسین لە خۆت و رابردووی خۆت، وەڵامی پرسیاری کێیەتی و چییەتی و پێگەی خۆت، پێویستی بە بیرکردنەوە هەیە و بێگومان رامان و بیرکردنەوەش دەسکەوتی سەردەمی شارنشینی و ئەندێشەی شارە. بە رامان و قووڵبوونەوە لە رابردووی کۆمەڵگەی کوردی، دەردەکەوێ کە لای ئێمە  پێگەی رامان و بیرکردنەوە تا چ رادەیەک بێبایەخ بووە و تا چەند لاواز بووەو دێر بیچمی گرتووە.

کۆمەڵگەی کوردی کۆمەڵگەیەکی خێڵەکی وداخراو بووە کە تێیدا بەهاکان زۆرتر بریتی بووە لە ملکەچی و گوێڕایەڵی کوێرانە و گیانبەختانە لە سەرۆکخیڵ و هۆز و گەورەکانی تر. لە پێکهاتەیەکدا کە بەهای سەرەکی و ئامانجی باڵا گوێڕایەڵی بۆ سەرۆکخێڵ و شێخی تایفە بووبێ ناتوانین چاوەڕوانی عەقڵانییەت و روانینی عاقڵانە بین.
لەم رووەوە کۆمەڵگەی کوردی کۆمەڵگەیەکی خێڵەکی عەشیرەیی بووە، بیرکردنەوە و ئەندێشە  پێگەیەکی ئەوتۆیی تێدا نەبووە. ئاشکرایە لە وەها پێکهاتەیەکدا دەرفەتی بەرهێنانی ئاسەوارە مێژووییەکان و سەرهەڵدانی مێژوونوووسی، نەکراوەو تەنانەت نامومکین بووە.

بە کورتی نەخولقاندنی رووداو، پێکهاتەی خێڵەکیانەی کۆمەڵگەی کوردی، نەبوونی شار و دواکەوتنی رەوتی ژیانی شارنشینی و دوورەپەرێزی لە بیرکردنەوە لە وەها کۆمەڵگەیەکدا، لە گرنگترین فاکتەرەکانی ئاوڕنەدانەوە و بۆشایی نائامادەیی کوردانە لە رەوتی مێژوونووسی و بە واتایەکی تر غیابی کوردانە لە بواری میژوونووسیدا.

قەیرانی شوناس و سەرگەردانی لە داوێنی شوناسە جۆراوجۆر و جیاوازەکاندا، پەرتەوازەبوون و لێک ترازاوی شوناس، هەست بە  لاوازی  و سوکایەتی پێکردنی مێژوویی، کەمتەرخەمی کۆمەڵگەی کوردی بەرانبەر بە بابەتە حەیاتییەکان، پەرچەکردار و بۆچوونی عاتیفی لە کاتی رووبەڕووبوونەوە لە گەڵ مەترسی حاشا لێکردن و سڕینەوەدا، بە گشتیی پەرێشانی زەینی کۆمەڵگەی کوردی دەتوانێ ئەنجامی  بێ مێژوویی و  بایەخنەدان و بۆشایی ئامادەیی  لە بواری مێژوونووسی و بایەخ نەدان بە مێژوودابێ.
لە بیر نەکرێت هەر کام لەو بابەت و هۆکارانەی سەرەوە، پێویستیان بە شیکردنەوە وخوێندنەوە و نیشاندانی نموونە مێژووییەکان و بەڵگە مێژووییەکان هەیە، هەر وەها کە لە سەر باسی ئەم نووسینەدا باس کراوە، دەبێ وەک دەروازەیەک بۆ چوونە ناوەوە چاوی لێبکرێ و چاوەڕوان دەکرێ کە باسی نائامادەبوون و لۆژیکەکەی لە رەهەندی جیاجیاوە بخرێتە بەر رامان و خوێندنەوە.
121322020_KURD-MEZHU

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

22420203kurdstanrojnama

كوردستان.. ڕۆژنامەو قوتابخانەی بیری نه‌ته‌وه‌یی‌ كورد

رۆژنامه‌ی‌ كوردستان پێده‌چێت تاقه‌ رۆژنامه‌یه‌ك بێت له‌ هه‌موو دنیادا شه‌ش جار ناونیشان‌و مه‌نزڵگاكه‌ی‌ گۆڕابێت هه‌ڵبژاردنی‌ …