Home / بەشی مێژووی كورد / ميزوويا پارێزگەھا دوھۆکێ

ميزوويا پارێزگەھا دوھۆکێ

بلدة-بامرني-في-محافظة-دهوك-990x345

دهــــــــــــوكا ره نكين

دهۆك یه‌ك ژ چوار باژێرێن سه‌ره‌كیێن باشوورێ كوردستانێ یه و مه‌لبه‌ندێ پارێزگه‌ها دهۆكێ یه كو هه‌ر شه‌ش قه‌زایێن دهۆك ، ئامێدیێ ، زاخۆ ، سیمێلێ ، ئاكرێ وشێخان ڤه‌دگریت و ل مه‌ها شوباتا ئه‌ڤ ساله پێشنیارا ب قه‌زاكرنا به‌رده‌ره‌ش ژ ئالیێ جڤاتا پارێزگه‌ها ڤه‌ هاتیه بلندكرن بۆ جڤاتا وه‌زیرێن هه‌رێما كوردستانێ و ب په‌سندكرنا ڤێ پێشنیارێ دێ پارێزگه‌ها دهۆكێ دكه‌ڤیته باكورێ رۆژناڤایێ هه‌رێما كوردستانێ و باكورێ عیراقێ. سه‌رژمێرا سه‌رانسه‌ری پارێزگه‌ها دهۆكێ نێزیكی 850.000 هزار كه‌سانه و سه‌رژمێرێارا پاژێری ژ 250.000 هزار كه‌سان د بووریت. رووبه‌رێ باژێری ئانكو توخیبێ باژێرڤانیا دهۆكێ 41 كیلو مێترێن جوار گوشه‌یه.
دهۆك وه‌ك پاژێر پاژێره‌كێ نوویه و ژ ده‌سپێكا سالێن حه‌فتێیان ڤه پتر به‌ره‌ف باژێرینیێ و به‌سنێن باژێران چوویه و سیمایێن باژێران لێ دیار بوونه ، به‌لێ وه‌ك جه و وار نیشانێن كه‌ڤنێن ژیانێ ، دهۆك واركێ كه‌ڤن و دیرۆكییه ، بوونا چه‌ندین شوینه وارێن كه‌ڤن دیاردكه‌ن كو جه‌ندین هزار شارستانیه‌ته‌ك ل دیڤ چاخێ خوه ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ هه‌بوو كو دڤی واریدا ئه‌م دكارین ئاماژه‌ی ب چه‌نده‌كان ژ ڤان شوینه‌واران بكه‌ین.
گوندێ نه‌مریكێ كو دكه‌ڤیته ناحیا فه‌یدیێ گ ژێریا دهۆكێ و رۆژ هه‌لاتێ روبارێ دجله ، ئێكه ژ كه‌ڤنترین گوندێن چه‌رخێ به‌ر دینێ نوو و ل سالا 1985 ژ ئالیێ شانده‌كێ زانكۆیا وارشو یا پولونی ب سه‌رپه‌رشتیا پروفیسور (كوسولویسكی) هه‌لكولین (تنقیب) و ڤه‌كولین لێ هاتینه كرن و د ئه‌نجامدا دیار بوویه كو دیرۆكا وێ دزڤریته‌ڤه هه‌شت هزار سالان به‌ری زایینێ و د به‌رده‌وامیا هه‌لكولین و ڤه‌كولینێن شوینه‌واری و دیتنه‌ڤا هه‌ستیكێن گیانه‌وه‌ران ل نێزیكی ڤی جهی هه‌بوویه ئانكو ل ده‌ستپێكا چه‌رخێ به‌ردینێ كه‌ڤن.
هه‌روه‌سان شكه‌فتا چوار ستوین یا دكه‌ڤیته هنداڤ گه‌لیێ دهۆكێ وه‌ك دیرۆكنڤیس و شوینه‌وارناس دده‌ن دیار كرن كو په‌رستگه‌هه‌كا میترایی و پاشتر زه‌رده‌شتی بوویه و هه‌موو نیشانێن دڤێ شكه‌فتێدا دیاردكه‌ن كو ژیانا مرۆڤان ل ڤی جهی كه‌ڤناتیه‌ك دیرۆكی هه‌یه.
وه‌ك بسپورێ شوینه‌واران هێژا (حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌د) دده‌ت دیاركرن:- دیرۆكا چوار ستوین د زڤریته‌ڤه‌ چه‌رخێ به‌ردینێ ناڤه‌راست و كه‌ڤنترین به‌لگێن وێ د زڤرنه‌ڤه (12000) سالان به‌ری زایینێ و نووترین ژی دزڤرنه‌ڤه‌ سالا (1200)ێ زاینیی.
هه‌ر ب ڤی ره‌نگی بوونا چه‌ندین گر و شینه‌وارێن دیرۆكی ل ده‌ڤه‌را دهۆكێ مینا گرێ باستكێ و كه‌مونه كو دزڤرته‌ڤه سه‌رده‌مێ ده‌وله‌تا میتانی یا كوردی و گرێ مالتایێ و شكه‌فتا هه‌لامه‌تا ل شندوخا ژێریا دهۆكێ گروڤه‌گێ دی یێ بوونا ژیان و ژیار و شارستانیه‌تێ یه ل ڤی جهی.
ل سه‌رده‌مێ ئاشوری و میدیان ژی ڤێ ده‌ڤه‌رێ گرنگیه‌ك مه‌زن هه‌بوویه ، ژ به‌ر كو چه‌ندین رێك و گه‌لی یێن سه‌ره‌كی یێن ئه‌ڤ ده‌وله‌ته‌ ب تایبه‌ت ده‌وله‌تا ئاشوری ب وه‌لاتێن دیترڤه گرێددان مینا گه‌لیێ زاخۆ ، گه‌لیێ دهۆكێ ، رێكا قه‌شه‌فرێ ، رێكا زركا ، رێكا ده‌ر گه‌لا شێخا و گه‌لی و رێكێن دیتریێن دكه‌ڤنه ده‌ڤه‌را دهۆكێ و ده‌وروبه‌ر‌ێن وێ ، ئه‌ڤ رێك و گه‌لیه رێكێن سه‌ره‌كیێن بازرگانی و سه‌ربازیێن ناڤبه‌را وه‌لاتێن میزوپوتامیا و ئاسیا ناڤین و ئیران و رۆمان ویێن دی بوون.
پرۆفیسور فورد دبێژیت: هنده‌ك ڤه‌كوله‌ر دوێ باوه‌رێدانه باژێرێ دهۆكێ یێ نهو ل شوینا باژێرێ ئاشوری (ئادیان) هاتیه ئاڤاكرن كو پایته‌ختێ كه‌رتێ (رمیوسی) بوویه ژ ئیمبراتویا ئاشوری ، په‌رتۆكا (المرشد الى مواطن الاثار والحضارة) یا مامۆستایایان (طه باقر ص فؤاد سفر) و ئاماژه ب وێ چه‌ندێ دكه‌ت كو باژێرێ (مالیاتی) گوندێ مالتایا نهو ژی چهه‌كێ سه‌ربازیێ گرنگ بوویه و دسه‌رده‌مێ شاهێ ئاشوری (سنحاریب) 704 – 681 پ.ز.
چه‌ند شوینه‌وارێن دی مینا شكه‌فت و په‌یكه‌ر و نه‌خشێن به‌ردین و پروقه‌نته‌ره و په‌رستگه‌ه دێرو كنشت و مزگه‌فتێن ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ هه‌ین نیشانا به‌رده‌وامی و كه‌ڤناتیا ژیان و ژیار و شارستانیه‌تێنه ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ ژ چه‌‌ند هزار سالان به‌ری زایینێ ڤه.
ده‌رباری په‌یڤا (دهۆك) ژی چه‌ند بۆچوونه‌ك هه‌نه:-
دیرۆكنڤیس ئه‌نوه‌ر مایی ژ زار دهڤێ (هارتمان) ژ گۆڤارا (العالمین) ڤه‌دگوهێزیت و دبێژیت:- ل سه‌رده‌مێ ئیمبراتور (تاسیسوس بیزا سیوس) ناڤێ دهۆك (جاهۆك) بوویه.
دێرۆكنڤیس حسین حوزنی موكریانی دبێژیت: ل نیڤا سه‌د سالیا چوارێ زایینی میره‌كی ب ناڤێ (ئاخ شندۆ) حوكمداری ل جهێ دهۆكێ كریه ژ هه‌ر به‌رهه‌كی یان متایه‌كێ بازركانیدوهوك ئانكو دو مست سه‌رانه یان خویك وه‌رگرتیه ب ڤی ره‌نگی ئه‌ڤ چهه ب دهۆك هاتیه ناڤكرن. به‌گێ هارتمان دوێ باروه‌رێدایه كو (ئاخ شندوی) ل سه‌د سالیا دووێ زایینی ل (شندوخا) ده‌سته‌لایداری كریه. كو ئه‌ڤه‌ژی چ بابه‌تی نا گوهریت ، چنگو (شندوخا) وی چاخی (كو ئه‌ڤرۆ تاخه‌كێ دهۆكێ یه) نێزیكی دهۆكێ بوویه و دهۆك بتر ژ شندوخا نێزكی ده‌رو گه‌گی بوویه و جهێ وه‌رگرتنا ڤێ خویكێ بوویه.
ئه‌نور مایی هه‌رچه‌نه‌ده پشتاڤانیا بۆ چوونا (هارتمان)ی دكه‌ت ، به‌لی دویرنابینیت ژ په‌یڤا دیه یان دێ یا كوردی ئانكو گوند و ئامرازێ (وك) یێ بچویككرنێ ئانكو گوندێ بچویك هاتبیت.
توفیق وه‌هبی ژی پشته‌ڤانیا ڤێ چه‌ندێ دكه‌ت ، به‌لێ سه‌یدا ئه‌مینێ ئوسمان (هه‌روه‌ك جه‌مال بابان ژێ ڤه‌دگێریت) ڤێ چه‌ندێ ب راست نزانیت ژ به‌ركو په‌یڤا دێ ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ نا هێته ب كارئینان و ل شوینا دێ په‌ێڤا (گونده) و دویر نابینت په‌یڤا (دوه یان دیه) ئانكو دیهێن چولی (كو وه‌ك ئالف بۆ گیانه‌وه‌ران دهاته ب كارئانین) نێزیكتر بیت بو ڤێ مه‌ره‌مێ.
د. فرست مه‌رعی د گوتاره‌كێدا یا ل ڤێ داویێ به‌لاڤكری دبێژیت:- ژ به‌ركو دهۆك دكه‌ڤیته ژێریا دو لونكێن چیایی یێن ناڤێ هه‌ر ئێكی ژ وان (سه‌رهوك) ئانكو سه‌رتیژ بوویه و ناڤێ هه‌ردویان (دوسه‌رهوك) بوویه و تیپێن (و،س،ر) ژ بۆ سڤك كرنێ هاتینه راكرن و بوویه (دهۆك). هه‌روه‌سان دبێژیت: ل هنده‌ك گوندێن مه‌سیحیێن كلدانێن ڤێ ده‌ڤه‌رێ دبژنه دهۆكێ (اتوك).
پشتی ده‌سپێكرنا چه‌رخێ زایینی یا دیار ئه‌وه كو ده‌ڤه‌را دهۆكێ هه‌تا په‌یدابوونا ئیسلامێ سه‌ر ب ده‌وله‌تا ئوشكانی و ساسانی ڤه بوویه ، پێزانینێن به‌رفرهه ده‌رباره‌ی ڤێ قوناغا سه‌دسالیا چوارێ زاینی شاهه‌ك یان ب ناڤێ (ئاخ شندۆ) حوكمداری ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ كریه.
ژ به‌ركو ناڤێ دهۆكێ د ژێده‌رێن دیرۆكیێن كه‌ڤندا نه‌هاتیه دیرۆكا كه‌ڤنا دهۆكێ پشكه‌كه ژ دیرۆكا كه‌ڤنا ده‌ڤه‌را بادینان كو ئه‌م دكارین ب كورتی ڤان دیرۆكان ژ سێ هزار سالیا به‌ری زایین ڤه دیاربكه‌ین:

– ل ده‌سپێكا سێ هزار سالیا به‌ری زایینێ ده‌ڤه‌را دهۆكێ پشكه‌ك بوویه ژ وه‌لاتێ سۆپارتو وارگه‌هێ (سوپاریان).
– د ناڤبه‌را سالێن 2371 – 2230 به‌ری زایینێ ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لانێ ده‌وله‌تا ئه‌كه‌دی.
– ژ دیماهیا سێ هزار سالیا به‌ری زایینێ ده‌ڤه‌را دهۆك كه‌تیه ده‌سته‌لاتێ خۆریان.
– ل ده‌سپێكا دو هزار سالیا به‌ری زایینێ ئاشوری ل وه‌لاتێ میزوپوتامیا په‌یدابوونه و ل ده‌وروبه‌رێن 1900 ب.ز ده‌ڤه‌را دۆهكێ خه‌له‌كا ناڤبه‌را وه‌لاتێ ئاشوریان و ئاسیا ناڤین.
– د ناڤبه‌را سالێن 1500 – 1270 ب.ز ده‌ڤه‌را دهۆكێ بوویا پشكه‌ك ژ ده‌وله‌تا میتانی یا كوردی.
– ژ سه‌دسالیا چواردێ به‌ری زایینێ هێدی هێدی ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لانێ ده‌وله‌تا ئاشوری. دڤی سه‌رده‌میدا شاهێ ئاشوری شیلمنصرێ ئێكێ (1274-1245) ب.ز د رێكا چیایێن دهۆكێ را هێرش كریه سه‌ر وه‌لاتێ ئورارتو ل ده‌ڤه‌را وانێ.
– ل ده‌سپێكا هزار سالیا به‌ری زایینێ گرنگیا دهۆكێ بۆ ئاشوریان پتر لێ هاتیه و ل سه‌د سالیا نه‌هێ به‌ری زایینێ ده‌رگه‌هێ دهۆكا نهو بوویه سه‌ربازگه‌هه‌كا ئاشۆری و پاشان بوویه باژێره‌ك و د ژێده‌رێن ئاشوریدا ب (مالیاتی) هاتیه ناڤكرن ئانكو (مالتا) نهو.
– پشتی هه‌رفتنا ده‌وله‌تا ئاشوری ل سالا 612 ب.ز ده‌ڤه‌را دهۆكێ كه‌تیه ژێرده‌سته‌لانێ ده‌وله‌تا میدی یا كوردی و پاشتر ل ده‌وروبه‌رێن سالا 546 ب.ز كه‌تیه ژێرده‌سته‌لاتێ ده‌وله‌تا ئه‌خمه‌نیا فارسی.
– دناڤبه‌را سالێن 331-147 ب.ز و پشتی ئه‌سكه‌نده‌رێ مه‌قه‌ونی ده‌ست ب داگیرگرنا وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتی كری ده‌ڤه‌را دهۆكێ كه‌تیه ده‌ست ب داگیركرنا وه‌لاتێن روژهه‌لاتی كری ده‌فه‌را دهۆكێ كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لاتێ ئه‌سكه‌نده‌ری و پاشتر سه‌ركردێن وی كو ئه‌ڤ قوناغه ب چه‌رخێ (هلنتسی) دهێته نیاسین و دناڤبه‌را دهۆكێ ڤه بووینه پشكا سه‌ركردێ سۆپاێی ئسكه‌نده‌ری (سلوقس)ی و ئه‌ڤ قوناغه ب قوناغا ده‌وله‌تا سلوقی دهێته نیاسین.
– د ناڤبه‌را سالێن 147 ب.ز – 225 ز ده‌ڤه‌را دهۆكێ كه‌تیه ده‌سته‌لاتێ ده‌وله‌تا فرتی (ئوشكانی) ئه‌وا ل سالا 250 ب.ز ل خوراسان هاتیه دامه‌زراندن. د ڤێ قوناغێدا كوردستان ل سه‌ر سێ ده‌ڤه‌ر‌ێن خودان ره‌نگه‌گی خۆد موختاری هاتیه لێكڤه‌كرن و باكورێ كوردستانێ و ده‌ڤه‌را بادینان سه‌ر ب هه‌رێما كوردین ڤه‌بوویه و ده‌ڤه‌را دۆهكێ ژی پشكه‌ك بوویه ژ ڤێ هه‌رێمێ.

– ل سالا 115ز ئیمبراتورێ رۆمانی (تراجان) د رێكا سوریێ را هێرش كریه هنده‌ك وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتی ناڤه‌راستێ ئه‌ڤرو و پشتی حكومه‌تا ئه‌رمه‌نیا ژ ناڤبری به‌ره‌ف كه‌نداڤێ فارسی دایه رێ و ده‌ست بسه‌ر وه‌لاتێ ناڤبه‌را دو روباران و ئادیابین و (حضر هاترا) و بابل داگرتیه. هه‌ر وه‌كی محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی دبێژیت ژ كه‌ڤندا ده‌ڤه‌رێن زاخۆ ، دهۆك ، ئاكرێ ل رۆژهه‌لاتو روبارێ دجله ب ئادیابین دهاتنه ناڤكرن.
– د ناڤبه‌را 226ز – 637ز ده‌ڤه‌را دهۆكێ كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لانی ده‌وله‌تا ساسانی.

به‌لی د هه‌ردو قوناغێن داویێدا ئانكو دناڤبه‌را 147 ب.ز – 617ز ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره جهێ شه‌ره‌نێخا ناڤبه‌را ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ و ده‌وله‌تا رۆمانی بوویه ، هه‌تا ل سالا 641ز به‌راهیێن سوپایێن ده‌وله‌تا ئیسلامی گه‌هشتینه كوردستانێ و ده‌ڤه‌را دهۆكێ ژی بوویه پشكه‌ك ژ وه‌لاتێن ده‌وله‌تا ئیسلامی.
هه‌روكی ژ دیرۆكنڤیس (البلاذری) دهێته ڤه‌گوهاستن پشتی سه‌ركردرێ له‌شكه‌رێ ئیسلامی (عتبه بن فرقد) ل سالا (20 مشه‌ختی / 646ز) ده‌ست ب سه‌رباژێرێ موسل داگرتی ، هیرشا خۆ به‌ره‌ف ژووری و رۆژهه‌لاتێ ژووریێ موسل دایه‌رێ ده‌ست ب سه‌ر ده‌ڤه‌رێن كوردان داگرتیه ژ وانا (المعله) مالتایێ و داسیر (داسن) و …
هه‌ژیه بێژین هه‌تا سالا (441 مشه‌ختی / 1049ز) گه‌له‌ك جاران ناڤێ مالتایێ چ وه‌ك (معله ، معلثایا ، مالطا) دژێده‌رێن دیرۆكیدا هاتیا و بشتی وێ سالێ مالتایێ ئه‌و گرنگیا خو نه‌مایا دژێده‌ر و روداناندا و دیاره دهۆكێ ژ ڤێ سالێ و پاشتر ئه‌ڤ جهه گرتیه.
پشتی په‌یدابوونا ده‌وله‌تا ئیسلامی ده‌ڤه‌را دهۆكێ ژی وه‌ك هه‌موو ده‌ڤه‌رێن دی یێن كوردستانێ كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لاتێ ده‌وله‌تێن ئیسلامی و ب رێكا ده‌سته‌لاتداریا مه‌لبه‌ندی حوكمداری لێ هاتیه‌كرن هه‌تا میرگه‌هێن كوردی هاتینه دامزراندن. ژ وانا میرگه‌ها (داسنیا ژێری) ئه‌وا ل سالا 916ز هاتیه دامزراندن و دهۆك مه‌لبه‌ندێ ڤێ میرگه‌هێ بوو و و ناڤكرنا دهۆكێ ژی ب دهۆكا داسنیان ژ ڤێ چه‌ندێ هاتیه ڤێ میرگه‌هێ هه‌تا سالا 1236 حوكمداری كریه و پاشتر ل سه‌ر به‌رمایێن وێ كیرگه‌ها (شێخان) هاتیه دامزراندن ، ئه‌وا دداویا ژیێ خوه‌دا كه‌تیه ژێر ده‌سته‌لاتێ میرگه‌ها (بادینان) یا كو ل سالا 1262 هاتیه دامزراندن وهه‌تا سالا 1842 حوكمداری ل ده‌ڤه‌را بادینان كریه.
هه‌ژیه ل ڤیرێ بێژین دڤی سه‌ر ده‌میدا و بۆ ته‌كه‌مین جار د ژێده‌رێن دیرۆكیدا ناڤێ (دهۆك) د كتێبا (دیاربكریه) یا (ابو بكر الطهرانی) هاتیه ئه‌وا ل سالا 1470-1471 ب زمانێ فارسی هاتیه دانان. ده‌مێ ده‌رباره‌ی رودانێن 1446-1447 د په‌یڤیت ئاماژه ب ناڤێ دهۆكێ دكه‌ت.
– ژ سالا 1486-1842ز ڤه دهۆك سه‌ر ب میرگه‌ها بادینان ڤه‌بوویه و پشتی هێزێن له‌شكه‌رێ ئوسمانی د سالا 1842 میرگه‌ها بادینان ژ ناڤبری ده‌ڤه‌را گرێدان و ل سالا 1850 بوویه ناحیه و سالا 1873 بوویه قه‌زایه‌كا سه‌ر ب موسل ڤه‌. ل دیڤ پێزانینێن د سالناما ده‌وله‌تا ئوسمانی یا 1901-1902 دا هاتین دبێ سالێدا دهۆك قه‌زایه‌كا پله سێ بوو وتنێ یه‌ك ناحته بناڤێ ناحیا مزوری هه‌بوو و 99 گوند سه‌ر ب دهۆكێ و 116 گوند سه‌ڤ ب ناحیا مزوری ڤه بوون و سه‌رجم 215 گوند سه‌ر ب قه‌زا دهۆكێ ڤه‌بوون. هه‌ژیه پێژین ل ده‌سپێكا دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا عیراقی ل سالا 1922 پێكهاتا قازا دهۆكێ و هژمارا گوندێن وێ هه‌ر ب ڤی ره‌نگی بوو.
به‌لێ ل سالا 1931 دده‌لێ سه‌ره‌دانا عه‌لی سه‌یدو گورانی دا بو دهۆكێ ل دیف گوتنا قائیمه‌قامێ دهۆكێ دهۆك ژ سێ ناحیان پێكدهات:
ناحیا دهۆك بخوه 100 گوند بوون ، ناحیا مزوری مه‌لبه‌ندێ وێ ئه‌ترووش بوو و خوه‌دی 200 گوندان بوو ، ناحیا دوسكی ل مانگیشێ 90 گوند دگه‌لدا بوون ، ئانكو سه‌رجه‌مێ گوندێن قه‌زایێ 390 گوند بوون.
به‌لێ ل دیڤ په‌رتووكا (دلیل المصایف العراقیه) چاپا 1934 دهۆكێ تنێ دو ناحیا هه‌بوون ناحیا دهۆك و ناحیا دوسكی.
– پشتی شه‌رێ جیهانیێ یه‌كێ و دامزراندنا ده‌وله‌تا عیراقێ ل سالا 1922 یه‌كه‌مین قائیمه‌قامێ ده‌وله‌تا عیراقێ بۆ دهۆك هاتیه دامزراندن و وه‌ك قه‌زایه‌كا سه‌ر ب موسل ڤه سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل دهۆكێ هاتیه‌كرن ، هه‌تا ل 27 گولانا 1969ل دیڤ داخازا شۆرشا كوردستانێ و وه‌ك یه‌ك ژ به‌ندێن پێكهاتنا 29 حوزیرانا 1966 بریارا ب پارێزگه‌هكرنا دهۆكێ هاتیه دان و دهۆك بوویه پارێزگه‌ه و یه‌كه‌مین پارێزگارێ دهۆكێ ژی عه‌كید صدیق ئامێدی بوو.

هه‌ژیه ل ڤێرێ پێژین ژ ده‌سپێكا سه‌دسالیا بیستێ ڤه ب پارێزگه‌هكرنا دهۆكێ یه‌ك ژ داخازێن گه‌لێ كورد و بزاڤا رزگاریخازا وی بوویه كو دێ ئاماژه ب چه‌نده‌كان ژ وان كه‌ین:
ب كوردیكرنا زمانێ ره‌سمی ل قه‌زایێن زێبار ، ئاكرێ ، دهۆك و ئامێدیێ كو ئه‌ڤرۆ پارێزگه‌ها دهۆكێ پێكدئینن و چه‌سپاندنا خواندنا كوردی و دامزراندنا قائیمه‌قام و به‌رپرسێن كورد یان كوردیزان و چه‌ندین داخازێن دیتر پشكه‌ك بوون ژ وێ داخازنامێ یا شیخ عه‌بدولسه‌لامێ بارزانی و هنده‌ك مه‌زنێن ده‌ڤه‌رێ ل سالا 1908و ل دیڤ هنده‌ك ژێده‌ران سالا 1911 ژ دهۆكێ و ل مالا شیخ نور محه‌مه‌دی نڤیسی و بلندكری بو ده‌سته‌لاتدارێن ئوسمانی ل ئه‌سته‌مبۆلێ ، هه‌رچه‌نده دڤێ داازنامێدا داخازا یه‌كه‌یه‌كا كارگێری یان پارێزگه‌هه‌كێ ب ناڤێ دهۆكێ نه‌هاتیه ، به‌لێ ئه‌ڤ داخازانامه‌یه و برگێن وێ رامانا ره‌نگه سه‌ربه‌خۆییه‌كێ بۆ ڤان قه‌زان دده‌ت.
ل دیڤ گوتنا دیرۆكنڤیس محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی ل 6 گولانا 1921 مه‌ندوبێ سالیێ به‌ریتانی ژڤان دابوو كوردان لیوا (پارێزگه‌ها) دهۆكێ دامه‌زرینیت.
ل 24 نیسانا 1929 شه‌ش نوینه‌رێن كورد د جڤاتا نوینه‌رێن عیراقێدا دخازنامه‌ك پێشكێشی سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ و مه‌ندوبێ سامیێ به‌ریتانی ل به‌غدا كریه تێدا داخازادامه‌زراندنا لیوا پارێزگه‌هه‌كێ ژ قه‌زایێن كوردع یێن پارێزگه‌ها موسل ب ناڤێ پارزگه‌ها دهۆكێ كریه.
یه‌ك ژ داخازێن شورشا بارزان 1943- 1945 یێن ل 7/1/1944 پێشكێشی نوێینه‌رێ حكومه‌تا مه‌لكیا عیراقێ كرین دامه‌زراندنا پارێزگه‌هه‌كو بوو قه‌زایێن كوردی یێن پارێزگه‌ها موسل ب ناڤی پارێزگه‌ها هۆك.
پشتی ده‌سپێكرنا شۆرشا كوردستانێ ل ئه‌یلولا 1961 هه‌تا سالا 1969 ب پارێزگه‌هكرنا دهۆكێ یه‌ك ژ داخازێن گه‌لێ كورد و خالێن دان و ستاندنان بوویه دگه‌ل رژێمێن عیراقیێن وی چاخی.
پشتی ڤان كورته پێزانینان پێدڤیه ئاماژه ب ئالیێن دی یێن دیرۆكا ره‌وشه‌نبیری و شارستانی ل دهۆكێ بكه‌ین. ل پێشیێ ژی دێ پێژین ب درێژیا دوسه‌د سالێن چوویی ب تایبه‌ت پشتی كو دهۆك كه‌تیه ژێر ده‌ستێ ویلاته‌تا موسل یا ئوسمانی و پاشتر پارێزگه‌ها موسل یا عیراقێ ژ هه‌موو ئالیێن ره‌وشه‌نبیری و كارگێری و شارستانیڤه غه‌دره‌كا مه‌زن ل دهۆكێ و ده‌ڤه‌را وێ هاته‌كرن.
ژ ئالیێ ره‌وشه‌نبیری ڤه ئه‌گه‌ر به‌راورده‌كێ د ناڤبه‌را دهۆكێ و نێزكترین باژێر بۆ وێ كو موسله بكه‌ین دێ بینین ل سالا 1840 یه‌كه‌مین خواندنگه‌هانوو ل موسلێ ژ ئالیێ قه‌شێن دومونیكانی هاتیه ڤه‌كرن و یه‌كه‌مین خواندنگه‌ها سه‌ره‌تاییا ره‌سمی ل سالا 1861 ل موسلێ هاتیه ڤه‌كرنو پاشتر ژی هه‌ر دوی سه‌رده‌میدا چوار خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایی و ناڤنچی و دواناڤنچی و له‌شكری و به‌رهه‌ڤكرنا مامۆستایان لێ هاتینه ڤه‌كرن.
به‌لێ ل دهۆكێ ل دیڤ ژێده‌ران سالا 1905 خواندنگه‌هه‌كا بێ سه‌روبه‌ر بوویه و ژیێ وێ یێ كورت بوویه وله‌وما یه‌كه‌مین خواندنگه‌هه‌كا سه‌ره‌تایی یا رێك و پێك و هه‌تا نهو به‌رده‌وام ل دهۆكێ ئه‌وه ل سالا 1922 یێ هاتێه دامزراندن و خواندنگه‌ها صلاح الدين يا ئه‌ڤرو به‌ده‌وامیا وێ یه.

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

22420203kurdstanrojnama

كوردستان.. ڕۆژنامەو قوتابخانەی بیری نه‌ته‌وه‌یی‌ كورد

رۆژنامه‌ی‌ كوردستان پێده‌چێت تاقه‌ رۆژنامه‌یه‌ك بێت له‌ هه‌موو دنیادا شه‌ش جار ناونیشان‌و مه‌نزڵگاكه‌ی‌ گۆڕابێت هه‌ڵبژاردنی‌ …