Home / بەشی مێژووی كورد / خۆڵەمێشی نوسراوەکانی ( ماد – میدی ) درا بەدەم باوە .

خۆڵەمێشی نوسراوەکانی ( ماد – میدی ) درا بەدەم باوە .

ظهور-پادشاهی-ماد

خۆڵەمێشی نوسراوەکانی ( ماد – میدی ) درا بەدەم باوە .

ن/ ھێمن حەسەن ڕۆستەم

( ماد – میدیی) : یەکێکن لە نەتەوە دێرینەکانی ڕۆژەڵاتی ناوەڕاست و لەڕەچەڵەکی کوردن، لە سەدەی ٨ ی پ.ز بە سەرکردایەتی ( پاشا دیاکۆ ، دیوسیس-dioces) لەدوای کۆکردنەوەی ھەر شەش ھۆزی ( ھیرۆدۆت: بووسیسی ، پاریتاسیین ، سترۆکاتی ، ئەریزانتی ، بودی ، ماجی . دیاکۆنۆڤ : paretakoni , boussi , magoi, boudloi ,, arzantoi, strouknates) توانی دەوڵەتی ماد دابمەزرێنێت ، ( ئەگباتانا ) ھەمەدانی ئێستە بە پایتەختی دەوڵەتەکەی بناسێنێت .

مادەکان بەچەند ناوێک لە مێژوودا ناویان ھێنراوە :
لای ئاشورییەکان بە ( مادا – medai) ، ( ئەمادای – amedai) ، ( ماتای – matai) ھاتووە. بەڵام لەسەر زاری ئیلامییە نوێیەکان ( ماتا- پە – maya-pe) گۆکراوە ، لای عیبرییە دێریینەکان بە ( مادای ) ، لەسەر زاری فارسەکۆنەکان بە ( مادا) ناویان ھاتووە ، بەڵام بەزمانی یۆنانییەکان بە ( مادی – میدی — madoi-medoi) ، ئەرمەنییە کۆنەکان بە ( مار-ک — mar-k ) و پارسە کۆنەکان بە ( مات – mat ) گۆ کراوە . ( د.ئەحمەد محمود ئەلخەلیل ، ٢٠١٣،ل٣١) .

جوگرافیای خاکی ( ماد – میدییاکان ) :
ھارڤی پۆرتەر ، دەڵێت : ( ڕۆژھەڵاتی ئاشور و باکوری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە،کە دەکاتە بەشی باکور و ڕۆژئاوای مەملەکەتی ئێرانی ئەمڕۆ ، سنوری باکوری وڵاتی ئەرمەنستان و دەریای خەزەر و چیای زاگرۆزیش دەکەوێتە سنوری ڕۆژ ئاوایی و باشوریشی نیشتیمانی فارسە ، سنوری ڕۆژھەڵاتی دەستنیشان نەکراوە ، چوونکە باکوری زەویەکی شۆرەکات و چۆڵ بووە و کەسی لێ نێشتەجێ نەبووە ، زۆرترین و باشترین زەوی مادەکان چیایی بووە ، لقەکانی زاگرۆس لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو و بیابان درێژ دەبنەوە ، زنجیرە چیایەک لە ڕۆخی دەریای خەزەرەوە ، کە بە ئەلبورس (البرج ) ناسراوە ، لە باشوری ڕۆژئاواوە دەورەی ڕوباری داوە و بەرە و باکور پەلوپۆ دەھاوێت) . ( د.ئەحمەد محمود ئەلخەلیل، ل ٢٩ )

ئەوەی من دەمەوێت بیڵێم خستنە ڕووی خەتی نووسینی مادەکانە ، چوونکە لەڕێگەی نووسینەوە نھێنی زۆر لایەنی مێژوومان بۆ ئاشکرا دەبێت . بەرلەوەی بچینە ناو بابەتەکە دەمەوێت بڵێم : لە نوسینی ئەم بابەتەدا ھەستی نەتەوەی زاڵ نەبووە بەسەرمدا و تەنھا لایەنی زانستی و بەڵگە باوەڕپێکراوەکانم بەسەرچاوەی ئەم نووسینە داناوە ، لەم نوسینەو نوسینەکانی ترم ھەرگیز نەمویستووە ھەست و سۆزی نەتەوەکەم کارم تێبکات ، چوونکە ھەستی نەتەوەی ناتگەیەنێت بە ڕاستی و دروستی ڕووداوەکانی مێژوو ، بەڵکو ئەوەی دەتگەیەنێت بە ئەنجامێکی دروست ڕێکاری زانستی و بەڵگەی باوەڕپێکراوە ، ئەو نوسینانەی لەژێر کاریگەری ھەست و سۆزی نەتەوەدا دەنوسرێن خزمەت بە نەتەوە ناکات، چوونکە کوردەواری دەڵێت : ( بەری خۆر بە بێژنگ ناگیرێت ) ، ڕەنگە بتوانین بۆ چەندساڵێک خەڵک فڕیوو بدەین، بەڵام ڕۆژێک دێت نەوەیەک بێتە پێشەوە و بەدوای ڕاستی و لێکۆڵینەوەی زانستیدا بگەڕێت ، ئەو لێکۆڵینەوە خڕوفاتانەی بەبێ بەڵگە نوسراون وشک ھەڵگەڕێت و وەلا بنرێت ، بۆیە دەڵێم ناکرێت ئێمەی کورد وەک ھەندێ لە نوسەرانی : (عەرەب و فارس و تورک) بنوسین ، ئەوان زۆر ھەوڵیاندا مێژووی کورد بفەوتێنن و بیشارنەوە ، ساڵانێکی زۆر بە ھێزی قەڵەم و تانک و تۆپ لە شێواندنی دۆزی نەتەوەی کورد بەردەوام بوون ، بەڵام نەیان توانی ، چوونکە زۆرێک لە نوسین و لێکۆڵینەوەکانین لە بەرامبەر دۆزینەوەی پارچە شوێنەوارەکانی کوردستان پوچەڵبوونەوە .
ئەگەر بپرسین ئایا ھیچ پارچە نوسینێک مادەکانەوە بەجێ ماوە تا بزانین بە چی خەتێک نوسیویانە ؟
وەڵامی من دەڵێم نەخێر تا ئێستا ھیچ دەقێکی نوسراوی مادەکان نەدۆزراوەتەوە و بەشاراوەی ماوەتەوە ، ئەوەی مێژوونوسان و لێکۆڵەرەوان دەربارەی خەت و نوسینی ( ماد ) دەڵێن، تەنھا گومانێکی بەھێزە ، ئەم گومانە تاڕادەی یەقینە، لای نوسەرێکی وەک ( دیاکنۆڤ ) کە دەڵێت : ( بەدڵنیاییەوە خەت و کتێب لە ژێر دەسەڵاتی مادەوە بۆ ھەزارەی پێش زاین دەگەڕێتەوە ) . ( دیاکونوف ، ل٤٥١ )

ناشکرێت بڵێین لەبەر ئەوەی بەڵگەی مادیمان لە بەردەستدا نییە ئیتر قسە لەبارەی خەتی نوسینی ( ماد ، میدی) نەکەین و بوونی نییە ، بەدەر لە بەڵگەی مادی من چەند ھۆکارێک بەخاڵ دەخەمە بەردەست تا دڵنیا ببینەوە لەوەی ئایا (ماد ، میدی )ەکان خەتی نوسینیان ھەبووە ؟! ئەگەر خەتی نوسینیان ھەبوو بێت چۆن بووە ؟!

یەکھەم : دەسەڵاتی سیاسی و کارگێڕی :-

دوای ئەوەی ( دیۆسیس ) چووە سەرتەختی پادشایی ، بەمەرسومێکی پادشایی دەوڵەتی ڕاگەیاند و کۆمەڵێ یاسای تایبەت بە پارێزگاری بە خۆی و کۆشک دەرکرد ، لەپێشتردا ھیچ پادشایەک نەبووە ، پاش بەھێزکردنی دەسەڵات و چەسپاندنی یاساکان گرنگی دا بە کێشەی ھاوڵاتیانی مەملەکەتەکەی ، خەڵک لە ڕێگەی نوسرا و نامەوە کێشە و داواکاریەکانیان دەگەیاند بە پادشا . ( Herodotus , P43) .
ئەمەی ھیرۆدۆت دەیڵێت بەڵگەیە لەسەر زمان و خەتێکی بەھێز کە ماد خاوەنێتی .
( موستەحیلە ئیمپڕاتۆرێکی وەک ماد خەت و نوسینی نەبێت ، بەڵام فارس خەت و نوسینیان ھەبێت ) . ( دیاکونوف ، ل٤٥٢
دیارە ئیمپراتۆرێکی بەھێزی لەو جۆرە کە خاوەنی یاسا و ڕێسای خۆی بێت گومان لە نوسینیان ناکرێت ، چوونکە ھیچ دەوڵەتێک یاساکانی بە قسە ناچێت بەڕێوە و پەیڕە و ناکرێت .

دووھەم : زمان :-

زمان ھۆکارێکی گرنگە بۆ بەھێزکردنی پێگە و دەسەڵاتی دەوڵەت ، چوونکە یاسا و ڕێسایی دەوڵەت بە زمانێک دەنوسرێت کە زمانێکی باڵایە لە سنوری دەوڵەتەکەدا ، دیارە ئەم زمانەش زمانی میدیی بووە .
زمانی مادی بوو بووە زمانێکی ئەدەبی باڵا بۆ نەتەوەکانی ژێر دەسەڵاتی ماد
نەتەوەکانی ژێر بن دەسەڵاتی میدیای سەربەخۆ داوای یەکێتی و یەکبوونیان دەکرد ، ئەم ئارەزووەش زمانی یەکگرتوویان بەھێزتر کرد ، بەم شێوەیە وردە وردە زمانە نوێیەکە ( ئێرانی – میدی کۆن ) لە گشت ناوچەکەدا بوو بە زمانی خێڵەکان و زمانی خۆجێیەتی ) . (د.ئەحمەد محمود ئەلخەلیل ، ل٣٤) .

ئەگەر زمانێک زمانی یەگرتووی دەوڵەتێک بێت و یاسای پێ دەربکرێت ، بەدڵنیاییەوە خەتی نوسینی خۆی ھەیە .

سێھەم : سیاسی و سەربازی :-

پەیوەندی سیاسی لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ بە دڵنیاییەوە بەڕێگەیەکی ڕەسمی و زمانێکی نوسراو دەبێت ، دەوڵەتی ماد پەیوەندیەک و ھاوپەیمانیەکی باشی ھەبوو لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ . بەستنی ھاوپەیمانێتی لەنێوان میدیا و ئیلام لە باشوور ، لەنێوان میدیا و بابل لە ڕۆژاوا ، گرنگترین ھاوپەیمانێتی ستراتجی لەتەک پاشای بابلی ( کلدانی ) نابوپولانسەر -nabopolanseer ) دا بوو .( د.ئەحمەد محمود ئەلخەلی، ل٨١)

ئەم سێ پنتەی خستمە ڕوو بەڵگەیەکی بەھێزە بۆ نوسینی دەوڵەتێک بەناوی ( ماد )ەوە ، ئەوەی لێرەدا گرنگە سەرئەنجامێک بخەینە ڕوو تا بزانین بە کوێ گەیشتوین .

سەرئەنجام : –

( ماد) ەکان لە ھەڵکۆڵینی چیاکاندا زۆر لێ ھاتوو بوون بەجۆرێک نەخش و نیگاریان لە بەرد و چیا سەختەکاندا ھەڵکۆڵیوە ، بەڵام لەو جێگانەی کاری ھەڵکۆڵین و نەخشاندنیان کردوە نوسراویان لێ بەجێ نەھێشتوە .
( ھارڤی بۆرتەر ) دەڵێت : ( دەشێت نووسینیان ھەبووبێت و نوسینە ئەسفینیەکانیان ( مسماری) شێوەی نوسینی ئاشورییەکان بووە ، سی وحەوت پیت و بیست و حەوت دەنگی ڕیشەی بووە .

نولد لە کتێبی ( تتبیعات تاریخی راجع بە ایران ) دەڵێت : ( ئەگەر کەتیبەی کوردان بدۆزرێتەوە گوومان دەکرێت لە ڕوانگەی نوسین و زمانەوە ھاوشێوەی کەتیبەی پاشاکانی ھەخامەنشی بێت ) . ( مەردۆخ ، ل٥٩)

بەتێڕوانین و تێگەیشتنی من بۆ مێژووی ماد لە ڕوانگەی نوسین و زمانەوە ( میدی)ەکان خاوەنی زمان و نوسینی خۆیان بوون، بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز لە دەوڵەتەکانی دراوسێ ، دەكرێت بەم دوو خاڵە بیخەمە ڕوو :
١- لەبەر ئەوەی ( ماد)ەکان خاوەنی ڕێسا و یاسای تایبەت بە خۆیان بوون ، بەدڵنیاییەوە خاوەنی نوسین و زمان بوون .

٢- ئەو ئاسار و کەلوپەلانەی لە (میدی)ەکانەوە بە جێ ماون ھیچ نوسینێکی ھەڵکەنراوی لەسەر نییە ، پێ دەچێت ( میدی)ەکان لەسەر پێستە نوسراویان ھەبوو بێت ، بەڵام ئەم نوسراوانە لە لایەن حکومەت و دەوڵەتە یەک لەدوای یەکەکانی (ماد)ەوە فەوتێنراون یاخود حەشار درابن .

———————
سەرچاوەکان :-

١- مێژووی کورد و کوردستان ، ئەیەتوڵا مەردۆخ ، و.زانەر محمد ، چاپی یەکەم ، ٢٠١١.

٢- مەملەکەتی ماد ، د.ئەحمەد محمود ئەلخەلیل، و.حەمە سەعید کەلاری ، ھەولێر ، ٢٠١٣.

٣- تاریخ ماد ، ا.م.دیاکونوف ، ترجمە . کریم کشاوەرزی ، تھران ، ١٣٤٥.

‏٤-.The Histories : Herodotus

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About نورسی گۆران

Check Also

1475586543132

خويندنەوەيەكى تر سەبارەت بە نــــەخشە هەڵكۆڵراوەكەى قزقەپــان

‌ه. دكتۆر ج.ج.كامیرۆن لە دانشگای شیكاگۆ وا دەبینێ كە گۆڕی قزقەپان بۆ سەردەمێكی دواتر لە …