Home / بەشی مێژووی كورد / گوتییه‌كان.. یەکەم فەرمانڕەوای کوردی لە خۆر‌هەڵات و خۆرئاوادا

گوتییه‌كان.. یەکەم فەرمانڕەوای کوردی لە خۆر‌هەڵات و خۆرئاوادا

66201810goteyakan4

گوتییه‌كان.. یەکەم فەرمانڕەوای کوردی لە خۆر‌هەڵات و خۆرئاوادا

ئا: چۆمان ته‌قێدین
یه‌كه‌م/ ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتدا
گوتییه‌كان كۆمه‌ڵێكی دێرینی كوردستانی بوون، واته‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دێرینی زاگرۆسن (یه‌كێكن له‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ نه‌ته‌وه‌ی ئێسته‌ی كوردیان لێ پێكهاتووه‌) ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ ‌له‌ باشووری ده‌شتی شاره‌زوور ژیاون، واته‌ له‌ ناوچه‌ی نێوان زێی بچووك و رووباری سیروان ژیاون. نه‌ته‌وه‌یه‌كی به‌هێز و ئازا و شه‌ڕكه‌ر بوون و توانییان به‌ سه‌ركردایه‌تی ئیمپراتۆر ئه‌نناتووم (3146- ؟پ.ز) له‌ ساڵی (3146پ.ز) ئیمپراتۆره‌كه‌یان دابمه‌زرێنن له‌سه‌ر خاكی كوردستان و شاری “ئه‌ربخا” واته‌ كه‌ركووكی ئێسته‌ پایته‌ختیان بووه‌. له‌گه‌ڵ ئیلامییه‌كان (ئیلامییه‌كان كۆمه‌ڵێكی دێرینی كوردستانی بوون، واته‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دێرینی زاگرۆسین و یه‌كێكن له‌و نه‌ته‌وانه‌ی نه‌ته‌وه‌ی ئێسته‌ی كوردیان لێ پێكهاتووه‌) شه‌ڕیان كردووه‌.
له‌ لای زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی تری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ گوتییه‌كانیان به‌ كه‌سانێكی شه‌ڕكه‌ر و ئازاو چاونه‌ترس و قاره‌مان دانراون، پیاوه‌كانیان باڵابه‌رز و چوارشانه‌ و كه‌ته‌ و سپیپێست بوون. به‌شێك له‌ گوتییه‌كان به‌ ماوه‌یه‌كی زۆر به‌ر له‌ داگیركردنی عێراق ‌به‌ره‌و ‌خوارووی عێراق كۆچیان كردووه‌ و توانیان بنه‌ماڵه‌ی چواره‌می ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌ریی پێك بێنن. ‌ئه‌وان رێزی تایبه‌تیان له‌ ژن گرتووه‌ و ته‌نانه‌ت چه‌ندان ژنیان گه‌یشتووه‌ته‌ پله‌ی فه‌رمانده‌یی سوپا و ژنێكی گوتییه‌كان به‌ناوی “شاژنه‌ كوبابا” بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا‌ فه‌رمانڕه‌وایی كردووه‌. به‌ڵام تا ئێسته‌ نازانرێت شاژنه‌ كوبابه‌ ‌له‌ ساڵی چه‌ند له‌ دایك بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ “ئیمپراتۆر هابیللۆم” ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان كردووه‌ و بووه‌ته‌ شاژنی ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌ریی.

ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین ژنه‌ كه‌ توانیویه‌تی بگات به‌ ده‌سه‌ڵات و فه‌رمانڕه‌وایی وڵات بكات، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی مێژوویی شاژنه‌ كوبابه‌ به‌ چواره‌مین شاژنی مێژوو داده‌نێن، به‌ڵام به‌شی زۆری سه‌رچاوه‌كان ئه‌م شاژنه‌ به‌ یه‌كه‌مین شاژنی مێژوو ناو ده‌به‌ن. ئه‌م شاژنه‌ یه‌كه‌مین كه‌سی بنه‌ماڵه‌ی كیشی سێیه‌مه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌ریی ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست و بۆ ‌ماوه‌ی (100) ساڵ فه‌رمانڕه‌وایی كردووه‌ له‌ سه‌ده‌ی (20)ی پێش زایندا.

سه‌رچاوه‌ مێژوویییه‌كان ده‌ڵێن شاژنه‌ كوبابه‌ پێش ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست كاری مه‌یفرۆشی كردووه‌. هه‌روه‌ها یه‌كه‌مین ژنه‌ له‌ مێژوودا سه‌ركردایه‌تی سوپای كردووه‌ و توانیویه‌تی شا شارومه‌تر پادشای ده‌وڵه‌ته‌شاری ماری له‌ سووریای ئێسته‌ بشكێنێت و شاپوزور نیراخ پادشای ده‌وڵه‌ته‌شاری ئه‌كشاكی سۆمه‌ریی بكوژێت‌‌، په‌رستگه‌ی ئه‌یساكیلای دروست كردووه‌ و دوای مردنی كوڕه‌كه‌ی كه‌ ناوی “ئیمپراتۆر بوزورسوین” بووه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی گرتووه‌ته‌ ده‌ست و بووه‌ته‌ ‌یه‌كه‌مین پادشای بنه‌مای چواره‌می كیشی سۆمه‌ریی.

گوتییه‌كان نه‌ته‌وه‌یه‌كی ژیاری زیره‌ك و شاره‌زا و هوشیار بوون له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری كارگێڕی و ده‌وڵه‌تداریدا، بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی پادشاكانیان به‌ هه‌ڵبژاردن دیاری كردووه‌، واته‌ ‌به‌ سیسته‌می پشتاوپشت دیاری نه‌كراوه‌ و شێوازی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ده‌نگدانی ڕاسته‌وخۆی جه‌ماوه‌ری نه‌بووه‌، به‌ڵكو شێوازی په‌رله‌مانییان پێڕه‌و كردووه‌، ئه‌وه‌یش به‌كۆبوونه‌وه‌ی سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كان و سه‌رۆك هۆزه‌كان و ڕیشسپییان بووه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌نجوومه‌نێكی پیراندا كه‌ یه‌كێكیان له‌ نێوان خۆیاندا هه‌ڵبژاردووه‌ ‌بۆ ئه‌وه‌ی ببێت به‌‌ ئیمپراتۆری گوتییه‌كان. ئه‌و كه‌سه‌ی متمانه‌ی پێ ده‌كرا وه‌ك ئیمپراتۆر‌ سه‌ركرده‌یه‌كی سه‌ربازی دیار بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت له‌ به‌رانبه‌ر ‌هێرشی دوژمنان ڕابوه‌سێت و تووشی شكستیان بكات.

به‌پێی سه‌رچاوه‌كانی مێژوو، ‌گوتییه‌كان یه‌كه‌م نه‌ته‌وه‌ بوون له‌ مێژوودا ‌دیلی شه‌ڕیان كردووه‌ته‌ ‌كۆیله‌ و له‌ كێڵگه‌ و ماڵاندا كاریان پێ كردوون. ئه‌وان خواوه‌ندی (ئارابخا)یان په‌رستووه‌ و هه‌روه‌ها خواوه‌ندێكی تریان هه‌بووه‌ به‌ (ئه‌بو بلاب)‌‌ ناسراوه‌. گوتییه‌كان چه‌ندان جار له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كان له‌ باشووری عێراقی ئێسته‌ شه‌ڕیان كردووه‌، ئیمپراتۆر لاسیراب كه‌ یه‌كێك بووه‌ ‌له‌و پادشا گوتییانه‌ی شه‌ڕی ئه‌كادییه‌كانی كردووه‌ و هاوسه‌رده‌می پادشای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادیی سه‌رجۆن ئه‌كادی (2334-2279پ.ز) بووه‌ ‌كه‌ یه‌كه‌م پادشای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كانیش بووه‌. ئیمپراتۆر لاسیراب به‌رده‌نووسێكی به‌ یادگاری سه‌رده‌می خۆی به‌جێ هێشتووه‌ كه‌ به‌ زمان و خه‌تی ئه‌كادییه‌كان نووسراوه‌. به‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ گوتییه‌كان بێجگه‌ له‌ زمانی گوتی خۆیان، زمانی ئه‌كادییان به‌كار هێناوه‌ ‌و پادشایه‌كی تری گوتییه‌كان ناوی ئیمپراتۆر سارلیگاب (2223-2218پ.ز) بووه‌ و داوای ‌‌له‌ خواوه‌نده‌كانی وه‌ك (ئیستاروسین) كردووه‌ پشتیوانی بكه‌ن له‌ شه‌ڕه‌كانیدا به‌سه‌ر دوژمنانی سه‌ربكه‌وێت.

له‌ ساڵی (2218پ.ز) سوپای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادیی به‌ سه‌ركردایه‌تی پادشا نارامسین (2255-2218پ.ز) هێرشی كردووه‌ته‌ سه‌ر گوتییه‌كان، سه‌ره‌تا توانی سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت و پێشڕه‌وی بكات بۆ ناو خاكی كوردستان، ئه‌وه‌بوو سوپای ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی ئیمپراتۆر ئیریدو پزێر (2218-2198پ.ز) به‌ره‌نگاری داگیركه‌رانی ئه‌كادیی بوونه‌وه‌ و توانییان تای ته‌رازووی شه‌ڕه‌كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئیمپراتۆره‌كه‌یان بگۆڕن و سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر پادشا نارامسین (2255-2218پ.ز)دا و توانی پادشا نارامسین (2255-2218پ.ز) بكوژێت و ده‌ست بگرێت به‌سه‌ر به‌شێكی گه‌وره‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌كادی به‌ شاری “نیپوور”یشه‌وه‌ كه‌ شاری پیرۆزیان له‌ باشووری وڵاته‌كه‌ بوو، ئه‌وه‌یش به‌هۆی هه‌بوونی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ گوتییه‌كان له‌ناو ریزه‌كانی سوپای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادیی.

كاتێك ئیمپراتۆر ئیلۆ لوومی (2198-2192پ.ز) بووه‌ ‌ئیمپراتۆری گوتییه‌كان مردنی پادشای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادی پاشا شاركه‌لی شاری (2218-2193پ.ز) به‌هه‌لزانی و هێرشی كرده‌ ‌سه‌ر ئه‌كادییه‌كان و توانی به‌شێكی زۆر له‌ خاكی وڵاته‌كه‌یان داگیر بكات. ئه‌وه‌ش بووه‌ سه‌ره‌تای ڕووخاندنی ده‌وڵه‌تی ئه‌كادی و چه‌ندان جار شه‌ڕ و پێكدادانی سه‌ربازی له‌ نێوان سوپای ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان و ئه‌كادییه‌كان به‌رپا بووه‌، ئه‌وه‌بوو له‌ ساڵی (2154پ.ز) ئیمپراتۆر ئه‌مبیا (ئیمتا) (2154-2151پ.ز) ئیمپراتۆری گوتییه‌كان سه‌ركردایه‌تیی سوپای گوتیی كرد و هێرشی كرده‌ سه‌ر شاری ئه‌كادی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كان و كۆتایان پێ هێناوه‌ و پادشا شوتورول (2169-2154پ.ز) پادشای ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كانیان به‌ دیل گرت و ‌دواتر كوشتیان و زۆربه‌ی په‌رستگه‌ و خواوه‌نده‌كانی ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییان وێران كردووه‌ و گه‌نجینه‌كانیان به‌ تاڵان بردوون و ‌بۆ تاهه‌تایه‌ بوون به‌ به‌شێك له‌ مێژوو.

هه‌روه‌ها بۆ یه‌كه‌م جار بوو له‌ مێژووی میزۆپۆتامیا و مرۆڤایه‌تیدا ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان كۆتای بێنن به‌ ده‌وڵه‌تێكی دێرینی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كان بووه‌‌.

پوزودرسویین (2074-2049پ.ز) كه‌ حه‌ڤده‌یه‌مین ئیمپراتۆری گوتییه‌كان بووه‌ له‌ عێراقی ئێسته‌، له‌ ساڵی (2074پ.ز) بنه‌ماڵه‌ی چواره‌می ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌رییه‌كانی دامه‌زراند. هه‌روه‌ها ئیمپراتۆریی گوتییه‌كان بووه‌ تا ساڵی (2029پ.ز) عێراقی ئێسته‌یان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌. ئه‌و ماوه‌یه‌ ده‌كاته‌ (125 ساڵ و 40 ڕۆژ) تیایدا 21 پادشا فه‌رمانڕه‌وایی كردوون و دواتر ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ساڵی (2029پ.ز) له‌ عێراقی ئێسته‌ نه‌ماوه‌، واته‌ له‌و ساڵه‌دا له‌ عێراقی ئێسته‌ ده‌ركران، ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن سوپای ده‌وڵه‌ته‌شاری ئوروكی سۆمه‌ری به‌ سه‌ركردایه‌تی پادشا ئوتووهیگال (2030-2027پ.ز) بووه‌ كه‌ توانی ئیمپراتۆر تیرگان (2029پ.ز)‌ تێكبشێنێت و خۆی و هاوژینه‌كه‌ی و كوڕه‌كه‌ی به‌دیل بگرێت و بیانكوژێت.

له‌باره‌ی ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان له‌ باشووری عێراقی ئێسته‌، به‌پێی هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ی مێژوویی، سه‌رده‌می ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ خراپترین سه‌رده‌مه‌كان، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی وانه‌بووه‌، هه‌رچه‌نده‌ ‌سه‌ره‌تا وڵاته‌كه‌یان وێران كرد و به‌ تاڵان برد، به‌ڵام دواتر ئاوه‌دانیان كرده‌وه‌  و ئاسایشیان تێدا به‌رقه‌رار كردووه‌ و شارستانیی پێش كه‌وت و بازرگانی گه‌شه‌ی سه‌ند و بووژایه‌وه‌. هه‌روه‌ها‌ ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌ی چواره‌می ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌رییه‌كان له‌ بنچینه‌دا له‌ گوتییه‌كان بوون تا ساڵی (1932پ.ز) به‌رده‌وام بوو.

دوای نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان له‌ ‌عێراقی ئێسته‌ ‌له‌ ساڵی (2029پ.ز) گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كوردستان تا ساڵی (843 پ.ز) فه‌رمانڕه‌وایییان كردووه‌، له‌و ساڵه‌دا له‌لایه‌ن سوپای ئیمپراتۆریای ئاشوورییه‌كانه‌وه‌ كۆتا به‌ ده‌سه‌ڵاتیان هێنرا. به‌شێكی زۆریان بۆ ئیمپراتۆریای میدییه‌كان (ماده‌كان) كۆچیان كرد و ده‌وری دیاریان له‌و ئیمپراتۆرییه‌ كوردستانییه‌دا گێڕاوه‌ تا ساڵی (539پ.ز) ناویان هه‌بووه‌ له‌ ‌مێژوودا‌، به‌ڵام دواتر به‌شێكی زۆریان به‌ره‌و ئه‌وروپا كشان، نازانرێت له‌ چ سه‌ده‌یه‌كدا بۆ ئه‌وروپا ڕۆیشتوون. له‌ سه‌ده‌ی سێی زاینی له‌ ئیمپراتۆریای ڕۆمادا له‌سه‌ر شانۆی سیاسی و سه‌ربازی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌ركه‌وتن، واته‌ ‌دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ‌بۆ ناو گۆڕه‌پانی سیاسه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ و ئه‌مجاره‌ له‌ خۆرهه‌ڵات نا، به‌ڵكو له‌ خۆرئاوا و ئه‌وروپادا. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی (286ز) گوتییه‌كان بوون به‌ دوو به‌شی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان.

ناوی ئیمپراتۆره‌كانی ئیمپراتۆریای گوتییه‌كان پاش داگیركردنی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی ئه‌كادییه‌كان له‌ باشووری عێراقی ئێسته‌:

1/ ئیمپراتۆر ئه‌مبیا (ئیمتا) (2154-2151پ.ز) سێ ساڵ.

2/ ئینگه‌شووشی یه‌كه‌م (ئینگیشو) (2151-2145پ.ز) شه‌ش ساڵ.

3/ سالارلاب (كیكی لاب) (2145-2139پ.ز) شه‌ش ساڵ.

4/ شولمه‌ر (یالاگاش) (2139-2133پ.ز) شه‌ش ساڵ.

5/ ئیلویلویمش (2133-2127پ.ز) شه‌ش ساڵ.

6/ ئینی ماناكش (ئیلی ماباكش) (2127-2122پ.ز) شه‌ش ساڵ.

7/ ئینگه‌شووشی دووه‌م (ئیكش هوش-ئیگه‌شایوش) (2122-2116پ.ز) شه‌ش ساڵ.

8/ ئیرلگێب (یار لاگاب) (2116-2101پ.ز) 15 ساڵ.

9/ ئیباته‌ (2101-2098پ.ز) سێ ساڵ.

10/ ئیالاكا (یارلا-ئیالانگاب) (2098-2095پ.ز) سێ ساڵ.

11/ كوروم (2092-2092پ.ز) ساڵێك.

12/ هابیلكین (2091-2088پ.ز) سێ ساڵ.

13/ لائه‌رابووم (2088-2086پ.ز) دوو ساڵ.

14/ ئیرانووام (2086-2084پ.ز) دوو ساڵ. 15/ (2084-2083پ.ز) ساڵێك.

16/ هابللوم (2083-2081پ.ز) دوو ساڵ.

17/ پوزو درسویین (2081-2074پ.ز) حه‌وت ساڵ. دواتر بنه‌ماڵه‌ی چواره‌می شاهانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌ری پێك هێناوه‌.

18/ ئه‌یارلاگاندا (2074-2067پ.ز) حه‌وت ساڵ.

19/ سی ئووم (2067-2060پ.ز) حه‌وت ساڵ.

20/ نادیار (2060-2029) 31 ساڵ.

21/ تیریگان (2029) 40 ڕۆژ.

ناوی پاشاكانی بنه‌ماڵه‌ی چواره‌می شاهانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌شاری كیشی سۆمه‌ری:
1/ پوزو درسویین (2074-2049پ.ز) 25 ساڵ. 2/ یوور زابابا (2049-2009پ.ز) 40 ساڵ. 3/ زیمودار (2009-1979پ.ز) 30 ساڵ. 4/ ئووسی واتار (1979-1972پ.ز)  حه‌وت ساڵ. 5/ ئیشارموتی (1972-1961پ.ز) 11 ساڵ. 6/ ئیشامی شاماش (1961-1950پ.ز) 11 ساڵ. 7/ شوئیلیشو (1950-1939پ.ز) 11 ساڵ. 8/ ناننییا (1939-1932پ.ز) حه‌وت ساڵ.

دووه‌م: شانشینه‌كانی گوتییه‌كان له‌ خۆرئاوا
یه‌ك/ شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان (447-553ز)
گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان له‌ دوای ئه‌وه‌ی شا بالمه‌به‌‌ر (بالامبه‌ر) (375-378ز) بووه‌ ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای هۆنه‌كان، له‌ ساڵی (375ز) هێرشی كرده‌ سه‌ر هێزه‌كانی گوتی (گوتییه‌ ‌خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان)، له‌ ئه‌نجامدا ‌توانی هێزه‌ سوپایییه‌كانی ‌گوتی بشكێنێت به‌گشتی، هێزی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان به‌تایبه‌تی، ئه‌وه‌بوو گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان بوون به‌ ‌ژێرده‌سته‌ی ئیمپراتۆریای هۆنه‌كان، له‌ ساڵی (447ز) به‌سه‌ركردایه‌تی شاڤالامیر (447-465ز) شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كانیان دامه‌زراند و دوای ئه‌وه‌ی ئیمپراتۆر ئه‌تیلای گه‌وره‌ (مه‌زن) (445-453ز) ئیمپراتۆری هۆنه‌كان كۆچی دوایی كرد، شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان توانییان سه‌ربه‌خۆیی خۆیان به‌ده‌ست بێننه‌وه‌ له‌ ساڵی (453ز) دوای كۆچی دوایی شاڤالامیر (447-465ز) شاپیۆدیمیر (465-475ز) بوو به‌ شای ده‌وڵه‌تی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و توانی تا ئاستێك سنووری ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی فراوان بكات و هه‌روه‌ها شازاده‌ پیودۆریكی وه‌ك بارمته‌ نارده‌ شاری كۆسته‌نتینه‌ (كۆسته‌نتینپۆل) پایته‌ختی ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌‌ و له‌وێ زانستی سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌تداری فێر بووه‌.

له‌ دوای كۆچی دوایی شاپیۆدیمیر (465-475ز)ی باوكی، شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) بوو به‌ شای ده‌وڵه‌تی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان. ئه‌وه‌بوو زێنون كه‌ هێشتا نه‌بووبوو به‌ ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌، واته‌ ‌جێگیری ئیمپراتۆر لیۆ (457-474ز) ئیمپراتۆری بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌‌ بوو، له‌ ترسی ئه‌وه‌ی نه‌ك شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) كێشه‌ و گرفت بۆ ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌‌ دروست بكات، پێشنیاری داگیركردنی ئیتاڵیای بۆ كرد، ئه‌ویش پێشنیاره‌كه‌ی قبووڵ كرد و به‌ سه‌ركردایه‌تیی سوپایه‌كی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان كه‌ نزیكه‌ی 20 هه‌زار سه‌رباز بوونه‌، هێرشی كرده‌ سه‌ر ئیتاڵیا له‌ ساڵی (488ز) و ڕووبه‌ڕووی هێزه‌كانی سوپای شانشینی هیرولییه‌كان بوونه‌وه‌ /هیرولییه‌كان یه‌كێكن له‌ نه‌ته‌وه‌ ‌جێرمانییه‌كان به‌ سه‌ركردایه‌تی شا ئۆدۆاكیر (476-493ز)/ ‌له‌ ئه‌نجامدا سوپای گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان سه‌ركه‌وتن و سوپای شانشینی هیرولییه‌كان تێكشان له‌ دوای پێنج ساڵ له‌ شه‌ڕ و پێكدادان، شا ئۆدۆاكیر (476-493ز) به‌دیل گیراوه‌. به‌پێی سه‌رچاوه‌كان شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) سه‌ره‌تا رێزی زۆر گرتووه‌ و دواتر ده‌عوه‌تی كردووه‌ و له‌ كاتی ده‌عوه‌ته‌كه‌دا ‌شا ئۆدۆاكیر (476-493ز) و كوڕه‌كه‌ی كوشت، به‌مه‌ش خۆی بوو به‌ شای ئیتاڵیا له‌ ساڵی (493ز) و پایته‌ختی گواسته‌وه‌ ‌بۆ شاری ڕاڤیننا له‌ هه‌رێمی ئه‌میلیا-رۆماگنای ئیتاڵیای ئێسته‌‌.

دواتر به‌ئه‌نجامدانی چه‌ند هێرشێك بۆ سه‌ر باشووری ئیتاڵیا به‌ دوورگه‌ی سیسلیا (سلقیه‌)‌ و خۆرئاوای باڵكان توانی داگیریان بكات، پاشان شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) به‌ ڕواڵه‌ت ئیتاڵیای خسته‌وه‌ سه‌ر ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌‌ و فه‌رمانڕه‌وایی ئیتاڵیای كرد و پاره‌ی به‌ناوی ئه‌وانه‌وه‌ ‌خسته‌وه‌ بازاڕ، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی سه‌ربه‌خۆ بوو، ‌دووباره‌ یاسا ڕۆمانییه‌كانی زیندوو كرده‌وه‌ و كاروباری یاسایی و دادگا و كارگێڕی به‌ هاووڵاتییانی ڕۆمانی دایه‌وه‌ و گوتییه‌ ‌خۆرهه‌ڵاتییه‌كان كاروباری سه‌ربازییان گرته‌ ده‌ست و ده‌ستیان كرد به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی ئیتاڵیا و هونه‌ر و بازرگانی گه‌شه‌ی سه‌ند و دووباره‌ هونه‌ری ته‌لارسازی بووژایه‌وه‌ و هه‌موو كه‌نیسه‌كانی نۆژه‌ن كردووه‌ ‌و قه‌ره‌بووی دانیشتوانی ڕۆمایشی كردووه‌ كه ‌به‌هۆی شه‌ڕه‌كان زیانیان به‌ركه‌وتبوو.

ئه‌م شایه‌ بڕیاری دا له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌دا دیله‌ ‌ڕۆمانییه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن  نه‌ته‌وه‌كانی تر به‌دیل گیرابوون ئازاد بكات، هاوكات ئه‌وانه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ ‌بۆ وڵات زه‌وی پێدان بۆ كشتوكاڵ، له‌و رێیه‌وه‌ ئابوورییه‌كی ڕێكوپێك و تۆكمه‌ی دروست كرد و كشتوكاڵی بووژانده‌وه‌ ‌و نرخی خۆراك و باجی كه‌م كرده‌وه‌.

پیودۆریكی مه‌زن ساڵی (511ز) هێرشی كرده‌ سه‌ر شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان و توانی ده‌ست بگرێت به‌ ته‌ختی پاشایه‌تی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان و خۆی بوو به‌ شای ئه‌و شانشینه‌یش تا ساڵی (526ز) و له‌و ساڵه‌دا كۆچی دوایی كرد.

به‌مردنی‌ شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرهه‌ڵاتییه‌كان به‌ره‌و لاوازی ڕۆیشتن تا وای لی هات له‌ ساڵی (553ز) شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان ڕووخا. دواتر منداڵێك بوو ‌به‌ ‌شای شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرهه‌ڵاتییه‌كان به‌ناوی ئاپالاریك (526-534ز) كه‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵ بوو، بۆیه‌ شاژنه‌ ئامالاسۆتنای دایكی واته‌ كچی شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) بوو بووه‌ به‌ وه‌سی ته‌ختی شاهانه‌ و به‌وه‌یش كێشه‌ و ململانێ له‌گه‌ڵ خاڵۆزای خۆی شا پیۆداهاد (534-536ز) ده‌ستی پێ كرد، ‌دواتر ‌شاژنه‌ ئامالاسۆتنا و شاپیۆداهاد ئاشت بوونه‌وه‌ و به‌ هاوبه‌شی فه‌رمانڕه‌وایییان كرد، به‌ڵام به‌مردنی ئاپالاریك (526-534ز) له‌ ساڵی (534ز) دووباره‌ كێشه‌ ‌له‌ نێوان شاژنه‌ ئامالاسۆتنا و شا پیۆداهاد (534-536ز) سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌ و ئه‌مجاره‌یان بووه‌ هۆی زیندانیكردنی شاژنه‌ ‌ئامالاسۆتنا و دواتر شاژنه‌ ئامالاسۆتنا په‌نای برده‌ به‌ر ژه‌نه‌ڕاڵ بیلیساریوس، به‌وه‌ش شه‌ڕ له‌ نێوان شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌‌ به‌رپا بوو.

سه‌رئه‌نجام شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان ڕووخا به‌هۆی هێرشی سوپای بێزه‌نتی به‌سه‌ركردایه‌تی جه‌نه‌ڕاڵ بیلیساریوس (به‌ڕه‌چه‌ك سڕبی) و جه‌نه‌ڕاڵ نارسیس (به‌ڕه‌چه‌ك ئه‌رمه‌نی)‌‌ ‌‌به‌ فه‌رمانی ئیمپراتۆر جوستینیانی یه‌كه‌م (527-565ز) ئیمپراتۆری بێزه‌نتییه‌كان‌‌‌، بۆیه‌ دووباره‌ ئیتاڵیا گه‌ڕایه‌وه‌ ‌سه‌ر قه‌ڵه‌مڕه‌ویی بێزه‌نتی و شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان له‌ نێوان ساڵانی (447-553ز) به‌رده‌وام بوو، واته‌ (106) ساڵ به‌رده‌وام بوو، له‌و ماوه‌یه‌دا 10 پاشا فه‌رمانڕه‌وایییان كردووه‌. به‌پێی سه‌رچاوه‌كانی مێژوو، ژماره‌ی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان نزیكه‌ی 250 هه‌زار كه‌س بوو، به‌ڵام دانیشتووانی شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان نزیكه‌ی نۆ ملیۆن و 500 هه‌زار كه‌س بووه‌.

ناوی پاشاكانی شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان (447-553ز) كه‌ له‌و 106 ساڵه‌دا حوكمیان كرد و سه‌ربه‌ ماڵباتی شاهانه‌ی ئامال بوون:
1-ڤالامیر (447-465ز) 18 ساڵ. 2- پیۆدیمیر (465-475ز) 10 ساڵ. 3- پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) 51 ساڵ. 4- ئاپالاریك (526-534ز) هه‌شت ساڵ. 5- پیۆداهاد (534-536ز) دوو ساڵ. 6- ویتیگس (536-540ز) چوار ساڵ. 7- للدیباد (540-541ز) ساڵێك. 8- ئه‌راریك (541ز) سێ مانگ. 9- تۆتیلا (541-552ز) 10 ساڵ و نۆ مانگ. 10- په‌یا (552-553ز) ساڵێك.

دوو/ شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان (369-721ز)
گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان له‌دوای جیابوونه‌وه‌یان له ‌گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان به‌ره‌و ناوچه‌كانی ترانسلڤانیای باڵكان واته ‌له‌ كه‌ناری ڕووباری دانووب نیشته‌جێ بوون، له‌ ساڵی (369ز) به‌سه‌ركردایه‌تی شا ڤریتیجیرن (369-380ز) شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كانیان دامه‌زراند، له‌دوای ئه‌وه‌ی شا بالمه‌به‌‌ر (بالامبه‌ر 375-378ز) بووه‌ ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای هۆنه‌كان، له‌ ساڵی (375ز) هێرشی كرده‌ سه‌ر هێزه‌كانی گوتییه‌كان (گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان) كه‌ له ‌ئه‌نجامدا ‌توانی هێزه‌ سوپایییه‌كانی ‌گوتییه‌كان تێكبشكێنێت، به‌گشتی هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌بوو گوتییه ‌خۆرهه‌ڵاتییه‌كان بوونه ‌ژێرده‌سته‌ی ئیمپراتۆریای هۆنه‌كان، به‌ڵام گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان ژێرده‌سته‌یییان ڕه‌ت كردووه‌، داوایان له‌ ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان كرد بواریان پێ بده‌ن له‌ ڕووباری ‌دابووب بپه‌ڕنه‌وه‌ و له‌ نیمچه‌دوورگه‌ی باڵكان نیشته‌جێ بن. ‌ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان داواكانیان وه‌رگرتن و ئیتر گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان له‌ ڕووباری دابووب په‌ڕینه‌وه‌ و له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی بولگاریای ئێسته‌ نیشته‌جێ بوون. ‌سه‌رچاوه‌ مێژوویییه‌كان ده‌ڵێن ئه‌وانه‌ی كه‌له ‌ڕووباری دانووب په‌ڕینه‌وه‌ ژماره‌یان نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن كه‌س بوون، سه‌ره‌تا پێوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ‌ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان باش بوو، به‌ڵام دواتر پێوه‌ندییان تێكچوو، به‌وه‌ش گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان بوونه‌ دوژمنی ‌ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان و به‌ره‌و باشووری به‌ڵكان كشان و له‌ ساڵی (378ز) توانییان له‌ نزیك شاری توركیای ئێسته ‌شكستێكی گه‌وره‌یان به‌هێزه‌كانی سوپای ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان كرد كه‌ له‌و جه‌نگه‌كه‌دا ئیمپراتۆر ڤالینس (375-378ز) ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان كوژرا. پاش ئه‌و جه‌نگه‌ هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان له‌ شاری كۆسته‌نتینه‌ (كۆسته‌نتینپۆل) پایته‌ختی ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان نزیك بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو ئیمپراتۆر گراتیانوس (378-379ز) ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان نه‌یتوانی به‌ر به‌مه‌ترسی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان بگرێت، به‌ڵام ئیمپراتۆر پیۆدۆسی یه‌كه‌م (379-395ز) ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان توانی ڕازییان بكات و هه‌ندێ جار هێزی به‌كار هێنا بۆ ڕاگرتنی مه‌ترسییان، ئه‌وه‌بوو چه‌ند زه‌وییه‌كی به‌پیتی له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی به‌ڵكان پێ به‌خشین.

له‌دوای دابه‌شكردنی ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان بۆ دوو به‌ش كه‌ ئه‌وانیش بۆ ئیمپراتۆریای بێزنتییه‌كان (395-1453ز) ‌‌‌له ‌خۆرهه‌ڵات و ‌پایته‌خته‌كه‌ی شاری كۆسته‌نتینه‌ (كۆسته‌نتینپۆل)بوو، ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان (395-476ز) له‌ خۆرئاواوه‌ شاری ڕۆما پایته‌ختی بوو. هه‌روه‌ها ئیمپراتۆریای بێزه‌نتییه‌كان سیاسه‌تی به‌و ئاراسته ‌ده‌كرد كه‌ گوتییه ‌خۆرئاوایییه‌كان به‌ره‌و ئاراسته‌ی خۆرئاوا پاڵ پێ نێ و هێزه‌كانی گوتییه ‌خۆرئاوایییه‌كان فشارێكی زۆر بۆ سه‌ر سنووره‌كانی ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان له‌ خۆرئاوا دروست كرد، ئه‌وه‌ش وای له‌ ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان كرد ته‌واوی هێزه‌كانی له‌ به‌ریتانیا بكشێنێته‌وه ‌بۆ شه‌ڕی هێزه‌كانی گوتییه ‌خۆرئاوایییه‌كان، به‌ڵام نه‌بووه‌ ‌ڕێگر له‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی شا ئاریكی یه‌كه‌م (395-410ز) چوونه‌ ناو خاكی ئیتاڵیای ئێسته‌وه‌.

له‌ ساڵی (410ز) شاری ڕۆمایان گرت و تاڵانیان كرد و كۆیله‌كانی ئیتاڵیا چوونه‌ پاڵ هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان، له‌ ماوه‌ی تاڵانكردنی شاری ڕۆما ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ خانه‌دانه‌ ڕۆمانییه‌كان كوژران و ژماره‌یه‌كی تریشیان به‌دیل گیران و كرانه‌ كۆیله‌. هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ دانیشتوانی ڕۆما به‌ره‌و باڵكان و باكوری ئه‌فریقا ڕایان كرد، هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان به‌ئاراسته‌ی دوورگه‌ی سیسیلیا (سقلیه‌) و باكوری ئه‌فریقا هێرشیان برد، به‌ڵام به‌مردنی شائاریكی یه‌كه‌م (395-410ز) هه‌موو پلانه‌كه‌ تێكچوو، دواتر هێزه‌كانی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان به‌ڕه‌زامه‌ندی ئیمپراتۆر هۆنۆریوس (395-423ز) به‌ره‌و باشووری وڵاتی گالیا (فڕه‌نسای ئیسته‌) چوون، له‌وێ جێگیر بوون و له‌ ساڵی (418ز) شاری تۆلۆزی فڕه‌نسای ئێسته‌یان كرده‌ یه‌كه‌م پایته‌ختی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان كه‌ تا ساڵی (507ز) بووه‌. دواتر شاری ناربۆننه‌ (ناربۆنه‌) له‌ ساڵی (507ز) كرایه‌ ‌پایته‌خت و دواتر شاری به‌رشه‌لۆنه‌ی پایته‌ختی هه‌رێمی كه‌ته‌لۆنیای ئیسپانیای ئێسته‌ ‌‌كرایه‌ پایته‌خت. ‌دواجار له‌ ساڵی (534ز) شاری تۆلیدۆی له‌ هه‌رێمی گاستیللا-لامانچای ئیسپانیا كرایه‌ ‌پایته‌ختی شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان تا ساڵی (711ز).

ملكه‌چی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان بۆ ‌ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان ته‌نیا ڕووكه‌شی بوو، به‌ڵكو راستییه‌كه‌ی سه‌ربه‌خۆ بوو، له‌ ساڵی (420ز) هێزه‌كانی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان توانییان وڵاتی ئیسپانیای ئێسته ‌له‌ هێزه‌كانی شانشینی‌ ڤانداڵه‌كان (ڤانداڵه‌كان یه‌كێكن له‌ نه‌ته‌وه‌ جێرمانییه‌كان) سه‌ندووه‌ و ‌پێشكه‌شی ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كانیان كردووه‌، به‌ڵام ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان نه‌یتوانی پارێزگاری لی بكات، ئه‌وه‌بوو هێزه‌كانی سوپای شانشینی سویبییه‌كان (410-583ز- سویبییه‌كان یه‌كێكن له‌ نه‌ته‌وه‌ جێرمانییه‌كان) له‌ به‌رزایییه‌كانی باكوری خۆرئاواوه‌ هێرشیان كرده‌ سه‌ر ئیسپانیا و داگیریان كرد. ئه‌وه‌بوو هێزه‌كانی سوپای شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی شا پیۆدۆیكی دووه‌م (419-451ز) له‌ پیڕنه‌ په‌ڕینه‌وه‌ و توانییان به‌شێكی زۆری خاكی ئیسپانیا داگی ربكه‌ن و چه‌ندان شه‌ڕ و پێكدادانی سه‌ربازی له‌ نێوان هێزه‌كانی سوپای شانشینی سویبییه‌كان و هێزه‌كانی سوپای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان به‌رپا بووه‌.

هه‌روه‌ها شائاریكی دووه‌م (484-507ز) له‌ ساڵی (507ز) له‌ شه‌ڕی فرانكس كوژرا و ‌له‌ ساڵی (511ز) شا پیودۆریكی مه‌زن (475-526ز) هێرشی كرده‌ ‌سه‌ر شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان و توانی ده‌ست بگیرێت به‌ته‌ختی پادشایه‌تی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان و بووه‌ ‌شای ئه‌و شانشینه ‌تا ساڵی (526ز) و ‌له‌وساڵه‌دا كۆچی دوایی كرد. له‌ ساڵی (581ز) شازاده‌ هیرمینیگیلد كوڕی شا لیوڤیگیلد (573-586ز) ‌شای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان كه‌ شازاده‌ ‌هیرمینیگیلد فه‌رمانڕه‌وایی ناوچه‌ی گوتا بوو، یاخی بوو له‌ ‌ده‌سه‌ڵاتی باوكی و ‌ئه‌وه‌بوو شا لیوڤیگیلد (573-586ز) به‌سه‌ركردایه‌تی هێزه‌كانی سوپای شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان هێرشی كرده ‌سه‌ر هێزه‌كانی سوپای یاخیبووان به‌سه‌ركردایه‌تی شازاده‌ هیرمینیگیلد كوڕی، له‌ ئه‌نجامدا شازاده‌ هه‌ڵهات بۆ شانشینی سویبییه‌كان و شا لیوڤیگیلد (573-586ز) به‌سه‌ركردایه‌تی هێزه‌كانی سوپای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان كرده‌ سه‌ر شانشینی سویبییه‌كان له‌ خۆرئاوای ئیسپانیا.

ئه‌وه‌بوو هێزه‌كانی سوپای شانشینی سویبییه‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی شا ئاندیكا (484-485ز) به‌ڕه‌نگاریان بووه‌، به‌ڵام شا ئاندیكا (484-485ز) له‌و ‌جه‌نگه‌كه‌دا كوژرا و ‌وه‌شا مالاریك (ئامالاریك 585ز) بووه ‌دوایین شای شانشینی سویبییه‌كان و ‌سه‌ركردایه‌تی هێزه‌كانی سوپاكه‌ی كرد له‌ به‌ڕه‌نگاربوونه‌وه‌ی هێزه‌كانی سوپای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان. شا مالاریك (ئامالاریك)یش له‌ (585ز)‌ كوژرا، به‌مشێوه‌یه‌ كۆتا هات به‌شانشینی سویبییه‌كان له‌ خۆرئاوای ئیسپانیا له‌ ساڵی (585ز) و بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان.
دوو شای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان به‌ناوه‌كانی شا ئاپاناگلید (554-567ز) و شا لیۆڤیگلید (573-586ز) توانییان هێرشی هێزه‌كانی سوپای شانشینی فرانك (فڕه‌نسییه‌كانی ئێسته‌) له‌ باكور و هێرشی هێزه‌كانی سوپای ئیمپراتۆریای ڕۆمانییه‌كان له‌ باشووره‌وه‌ شكست پێ بهێنن. له‌ ساڵی (589ز) شا ریككاریدی یه‌كه‌م (586-601ز) مه‌زه‌وی خۆی له‌ ئاینزای ئاریانیزمه‌وه‌ گۆڕی بۆ ئاینزای ئۆرپدۆكس و دواتر گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كانیش هه‌مان كاریان كرد. شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان له‌ بواره‌كانی بازرگانی و هونه‌ری موزیك و زانسته‌كانی تر و ئه‌ده‌بیات و ته‌لارسازی و ئاسایش و ئاوه‌دانی و شارستانیی گه‌شه‌كردنی به‌خۆیه‌وه‌ بینی. له‌ ساڵی (710ز) له‌دوای مردنی شا ویتتیزا (701-710ز) خانه‌دانه‌كان و پیاوانی له‌باری كۆشكی شاهانه‌ ئاماده‌ نه‌بوون ته‌ختی پادشایه‌تی ڕاده‌ستی منداڵه‌كانی بكه‌ن، به‌ڵكو شا رۆدیریچ (710-711ز)یان كرده ‌شا، به‌مه‌ش یاخیبوون ڕووی دا به‌سه‌ركردایه‌تی منداڵه‌كانی شا ویتتیزا (701-710ز)، پاش شكانیان ڕایان كرده ‌باكوری ئه‌فریقا و داوایان له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی كرد هاوكارییان بكه‌ن بۆ هێرشه‌كردنه ‌سه‌ر شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان. ئه‌وه‌بوو والی باكوری ئه‌فریقا مووسا كوڕی نه‌سیر له‌ ساڵی (710ز) هێزێكی (500) كه‌سی به‌سه‌ركردایه‌تی ته‌ریف كوڕی مالیك نارده ‌ئیسپانیا بۆ كاری هه‌واڵگری. له‌ ساڵی (711ز) له‌لایه‌ن سوپای ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ویی عه‌ره‌به‌كان به‌سه‌ركردایه‌تی تاریق كوڕی زیاد و مووسا كوڕی نه‌سیر، هێرش كرایه‌ سه‌ر شانشینه‌كه‌یان و شا رۆدیرچ (له‌زدیگ 710-711ز) شای شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان بوو به‌سه‌ركردایه‌تی سوپایه‌كی گه‌وره‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر قاره‌مانانه‌ ڕووبه‌ڕووی سوپای داگیركه‌رانی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ویی عه‌ره‌به‌كان بووه‌وه‌، به‌ڵام شكستی هێنا، له‌ ساڵی (711ز) پاش شه‌ڕێكی قاره‌مانانه‌، گه‌شمرده‌ (شه‌هید) كرا. ئه‌وه‌یش له‌ شه‌ڕی دۆڵی لكه‌ (ده‌شتی به‌ربات-گوادالیته‌) بووه‌ و سوپای داگیركه‌رانی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ویی عه‌ره‌به‌كان له‌ هه‌ڵمه‌ته ‌داگیركارییه‌كانی به‌رده‌وام بوون، ئه‌وه‌بوو شاره‌كانی شوز و نه‌و فه‌رمونه‌ و ئه‌سنجه‌ و ئیشبیلیه‌ و ماروده‌ و تلیلته‌ و سه‌رقسته‌ و وه‌شقه‌ و لارده‌ و ته‌ركونه‌ و جلیفیه‌ و ڤستاله‌ ئه‌مایه‌ و ئه‌لیون و ئه‌سترقه‌ و ڤلۆینه‌ و پلینه‌وشكنس و ڤه‌رتون و ته‌خمیس و لیۆن و ئه‌نشنوریش و ته‌واوی شاره‌كانی ئیسپانیا و په‌رتوگال و ئه‌ندۆرا و به‌شیك له‌ ‌فڕه‌نسا له‌لایه‌ن سوپای داگیركه‌رانی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ویی عه‌ره‌به‌كان داگیر كرا. ته‌واوی شانشینی گوتییه‌ ‌خۆرئاوایییه‌كان بووه‌ ‌به‌به‌شێك له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌ویی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وییه‌كانی عه‌ره‌به‌كان.

ساڵی(721ز) كۆتا هات به‌شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان، ئه‌و شانشینه‌ ‌له‌ نێوان ساڵانی (369-721ز) به‌رده‌وام واته‌ (352ز) ساڵ به‌رده‌وام بوو كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا (39) پادشا فه‌رمانڕه‌وایییان كردووه‌ له‌ ئیسپانیا و په‌رتوگال و ئه‌ندۆرا و به‌شێكی زۆری فڕه‌نسای ئێسته‌ فه‌رمانڕه‌وایییان كردووه‌.

ناوی شاكانی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان:

ناوی شاكانی به‌رایی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان (369-381ز) 12 ساڵ:

1-ڤریتیجیرن (369-380ز) 11 ساڵ.
2-ئاپاناریك (380-381ز) یه‌ك ساڵ.

ناوی شاكانی شانشینی گوتییه‌ خۆرئاوایییه‌كان (395-721ز) 326 ساڵ كه‌ سه‌ر به‌خێزانی شاهانه‌ی باڵتی بوون:

3-ئاریكی یه‌كه‌م (395-410ز) 15 ساڵ.
4-ئاپاولف (410-415ز) پێنج ساڵ.
5-سیگیریك (415ز) حه‌وت ڕۆژ.
6-واللیا (415-419ز)  چوار ساڵ.
7-پیۆدۆریكی یه‌كه‌م (419-451ز) 32 ساڵ.
8-پیۆریسموند (451-453ز) دوو ساڵ.
9- پیۆدۆریكی دووه‌م (453-466ز)  13 ساڵ.
10-ئاور‌یك (466-484ز) 18ساڵ.
11-ئاریكی دووه‌م (484-507ز) 23 ساڵ.
12-گیسالیك (507-511ز) چوار ساڵ.
13-پیۆدۆریكی سێیه‌م (مه‌زن 511-526ز) 15 ساڵ. شای شانشینی گوتییه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان بووه‌ كه‌ سه‌ربه‌ خێزانی شاهانه‌ی ئامال بووه‌.
14-ئامالاریك (526-531ز) پێنج ساڵ.
15-پیودیس (531-548ز) 17 ساڵ.
16-پیودیگیسیل (548-549ز) یه‌ك ساڵ.
17-ئاگیلای یه‌كه‌م (549-554ز) پێنج ساڵ.
18-ئاپاناگلید (554-567ز) 13 ساڵ.
19-لیوڤای یه‌كه‌م (567-573ز) شه‌ش ساڵ.
20-لیۆڤیگلید (573-586ز) 13 ساڵ.
21-ریككاریدی یه‌كه‌م (586-601ز) 15 ساڵ.
22-لیوڤای یه‌كه‌م (601-603ز) دوو ساڵ.
23-ویتتیریك (603-610ز) حه‌وت ساڵ.
24-گوندیمار (610-612ز) دوو ساڵ.
25-سیسیبوت (612-621ز) نۆ ساڵ.
26-ریككاریدی دووه‌م (621ز) سێ مانگ.
27-سوینپالیا (621-631ز) نۆ ساڵ و نۆ مانگ.
28-سیسیناند (631-636ز) پێنج ساڵ.
29-چینتیلا (636-640ز) چوار ساڵ.
30-تولگا (640-641ز) یه‌ك ساڵ.
31-چینداسوینپ (641-649ز) نۆ ساڵ.
32-ریككیسوینپ (649-672ز) 23 ساڵ.
33- وامبا(672-680ز) هه‌شت ساڵ.
34-ئارویگ (680-687ز) حه‌وت ساڵ.
35-ئاگیكا (687-701ز) 14ساڵ.
36-ویتتیزا (701-710ز) نۆ ساڵ.
37-شارۆدیرچ (له‌زدیگ 710-711ز) یه‌ك ساڵ.
38-ئاگیلای دووه‌م (711-714ز) سێ ساڵ.
39-ئاردۆ (714-721ز) حه‌وت ساڵ.

سه‌رچاوه‌:
1- كوردستان له‌ مێژوودا چاخه‌ كۆنه‌كان (100 هه‌زار ساڵ پ.ز- 400ی زاین)-و: ئاسۆ كه‌ریم-به‌رگی یه‌كه‌م- هه‌ولێر 2001.
2- فازڵ قه‌ره‌داغی: مێژووی دێرینی كوردستان- كتێبی یه‌كه‌م- سلێمانی 2004.
3- قادر ئه‌حمه‌دی: كورد و مێژوو- سلێمانی 2005.
4- یاسین سابیر ساڵح: ئینسایكڵۆپیدیای گشتی- سلێمانی 2005.
5- د. عه‌بدوڕه‌حمان قاسملوو: كوردستان و كورد- و: عه‌بدوڵا حه‌سه‌ن زاده‌- هه‌ولێر 2007.
6- كۆزاد محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د: كوردستانی ناوه‌ڕاست له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می هه‌زاری دووه‌می پ.ز- سلێمانی 2007.
7- مه‌نسوور مه‌خدوم: گرنگی كورد و كوردستان له‌ قۆناغه‌ مێژووییه‌كانی ئێران تا سه‌رده‌می ئه‌فشاریه‌- و: ره‌فعه‌ت مورادی- هه‌ولێر 2008.
8- سه‌ید كه‌مال ئیبراهیمی: كوردستان پێش له‌ ڕووخاندنی نه‌ینه‌وا- سلێمانی 2008.
9- شاخه‌وان فایه‌ق ئه‌لیاسی: نه‌ته‌وه‌كۆنه‌كانی كوردستان- هه‌ولێر 2008.
10- كه‌مال بوركای: كورد و كوردستان- و: عه‌لی فه‌تحی- هه‌ولێر 2008.
11- عه‌لی ئه‌كبه‌ر سه‌رفراز و به‌همه‌ن فه‌یروزمه‌ندی: دێرینه‌ناسی و هونه‌ر له‌ سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌كانی ده‌وڵه‌تی مادوهاخامه‌نشی- به‌رگی یه‌كه‌م- و: وریا قانیع- هه‌ولێر2009.
12- پ.د. جڤری بڤرۆن: پوخته‌ی مێژووی ئه‌وروپا- و: نیهاد جه‌لال حه‌بیبوڵا- سلێمانی 2009.
13- حه‌بیبوڵای تابانی: زنجیره‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی (هاونه‌ته‌وه‌یی كوردوماد)، (چاوگه‌-ڕه‌گه‌ز-مێژووی شارستانیه‌ت)- و: جه‌لیل گادانی- هه‌ولێر 2010.
14- ئه‌رنۆڵد توینبی: مێژووی مرۆڤایه‌تی- و: دڵشاد عه‌بدوڵا وه‌سانی- هه‌ولێر 2010.
15- روقیه‌ بهزادی: ئاریایی و نائاریایی له‌ روانگه‌ی كۆنی مێژوودا- و: فه‌رهاد خۆشناو- هه‌ولێر 2011.
16- مه‌حموود شاكر: مێژووی شارستانییه‌ته‌كان- به‌رگی یه‌كه‌م- و: مووسا محه‌مه‌د عه‌بدوڕه‌حمان و نیهاد جه‌لال حه‌بیبوڵا – سلێمانی 2011.
17- د. جه‌مال ڕه‌شید ئه‌حمه‌د و د. فه‌وزی ڕه‌شید: مێژووی كۆنی كورد- و: ملكۆ كه‌لاری- سلێمانی 2011.
18- د. عه‌بدولقادر ئه‌حمه‌د یوسف: مێژووی چاخه‌كانی ناوه‌ڕاست له‌ ئه‌وروپا- و: شاناز ره‌مزی- سلێمانی 2012.
19- د. یوسف مه‌جیدزاده‌: مێژووی شارستانییه‌تی میزۆپۆتامیا -به‌رگی دووه‌م- و: سه‌میر حوسێن- سلێمانی 2012.
17- د. محه‌مه‌د مه‌حموود مه‌نده‌لاوی: مێژوو و شارستانییه‌تیی كورد- و: محه‌مه‌د وه‌سمان- هه‌ولێر2012.
20- عومه‌ر ئیسماعیل مارف: تۆماره‌كانی مێژوو- سلێمانی 2013.
21- د. كه‌ریوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: مێژووی‌ ئه‌وروپا له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا- سلێمانی 2013.
22- حامد حوسێن ئه‌فه‌لاحی: مێژووی ئه‌نده‌لووس، له‌ ڕزگاركردنییه‌وه‌ تا ڕووخانی غه‌ڕناته‌- و: نه‌جمه‌دین مه‌لا محه‌مه‌د گڵێجاڵی- سلێمانی 2013.
23- ویل دورانت: مێژووی شارستانییه‌ت -به‌رگی یه‌كه‌م- و: عه‌بدوڵا ڕه‌سووڵی- سلێمانی 2014.
24- ویل دورانت: مێژووی شارستانییه‌ت-به‌رگی نۆیه‌م- و: عه‌بدوڵا ڕه‌سووڵی- سلێمانی 2014.
25- سه‌ڵاح ته‌هبوب: ئینسایكلۆپیدیای مێژووی ئیسلام/ سه‌رده‌می ئه‌مه‌وییه‌كان- و: به‌ختیار عه‌زیز ئه‌حمه‌د- سلێمانی 2015.
26- ڕۆناڵد .ر. ڕودلی: شارستانیه‌تی رۆمانی- و: هیلال سابیر- سلێمانی 2016.
27- ئینته‌رنێت- ویكیپیدیای ئازاد.

66201810goteyakan2

66201810goteyakan4

66201810goteyakan5

66201810goteyakan6

66201810goteyakan7

66201810goteyakan8

66201810goteyakan9

66201810goteyakan10

 

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About نورسی گۆران

Check Also

received_2155071294757516

تایبەت بە ماڵپەری مێژووی کورد قورئانە دەستنووسەکەی مەلا عەوڵای کۆڕێ

تایبەت بە ماڵپەری مێژووی کورد قورئانە دەستنووسەکەی مەلا عەوڵای کۆڕێ مێژووی نوسینی ئەو قورئانە بە …