Home / بەشی مێژووی كورد / یەکەم کەس یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستاندا بە چاپ گەیاند و یەکەم چاپخانەی هێنایە سلێمانی مێجەرسۆن بوو

یەکەم کەس یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستاندا بە چاپ گەیاند و یەکەم چاپخانەی هێنایە سلێمانی مێجەرسۆن بوو

یەکەم کەس یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستاندا بە چاپ گەیاند و یەکەم چاپخانەی هێنایە سلێمانی مێجەرسۆن بوو

FB_IMG_1524396359488

عەتا محمد

مێجەرسۆن ( ئێلی بانستەر سۆن ) لەساڵی ۱۸۹۸ زانکۆی کامبریج بە پلەی شەرەف تەواو دەکات و لە ۱۹٠۲ وەک کارمەندی بانک دەچێتە ئێران و فێری زمانی فارسی و کوردی دەبێت ، بۆئەوەی زیاتر جێگەی خۆی بکاتەوە لە ۱۹٠٥ دا بەساختە مووسڵمانبوونی خۆی رادەگەێنێت و وەک بازرگان دێتە ناوچەی هەڵەبجە و سلێمانی و ناوی خۆی دەگۆرێت بۆ میرزا غولام حسێن شیرازی و بۆماوەی ( ٦ ) مانگ لە ماڵی وەسمان پاشای جاف دا دەمێنێتەوە ، زۆر هامووشۆی خەڵکی کردوە و چۆتە هەموو دیوەخان و بازاڕ و مزگەوتێک بەجۆرێک دەڵێن میرزا غوڵام سەری بچوایە نوێژی نەدەچوو بەڵام دوای ئەوەی وەسمان پاشا گومانی لێدەکات و راستییەکان دەردەکەون بەدزیوە کوردستان جێدە دەهێڵێت و لەکاتی شەری جیهنی یەکەم ۱۹۱٤ـ۱۹۱۸ لەگەڵ سوپای ئینگلیز دەگەڕێتەوە عێراق و بە یارمەتی شوکری فەزلی ٦۷ ژمارە لە رۆژنامەی تێگەیشتنی راستی لە بەغداد دەردەکات .
پاش ئەوەی راپەرینەکەی شێخ مەحمود لە ۱۹۱۹ هەرەس دەهێنێت ، سۆن بوە حاکمی راستەوخۆی سلێمانی لە نیسانی ۱۹۲٠ تا تەموزی ۱۹۲۲ ، ۱۱۸ ژمارەی لە رۆژنامەی پێشکەوتن بەچاپ گەیاند و لەم ماوەیەدا رۆلی بەرچاوی سۆن لە بواری گرنگیدان بە زمانی کوردی دەبینرێت :

– چاپخانەیەکی کۆنی بچوکی لە جۆری (لێتر پرێس ) ی ئەڵمانی لە بەصرە وە هێنا بۆ سلێمانی خانوی ماڵی فارس ئەفەندی بۆ بەکرێ گرت کە بەرامبەر بە ماڵی حەمەی ئەورەحمان ئاغا بوو ، ۳ کەسی خوێندەواری فێری کاری چاپکرد ئەوانیش( شێخ مەجید شێخ عارف و ئەدیب عەزیز و محەمەد زوهدی ) بوون و رۆژنامەکانی( بانگی کوردستان و بانگی هەق و ئومێدی ئیستقلال و ژیانەوە ) بەو چاپخانەیە چاپکران
ـ زمانی کوردی کردە زمانی فەرمی ، هەتا فەرمانی دەرکرد ناوی شار لەجیاتی ( سلیمانیة) بنوسن( سلێمانی )
ـ لە رۆژنامەی پێشکەوتندا پێشبڕکێیەکی راگەیاند بۆ پاککردنەوەی زمانی کوردی لە وشەی عەرەبی و فارسی و تورکی ، خەڵاتی بۆ یەکەم و دووەم و سێیەم دانا
ـ گرنگییەکی زۆری بە مێژوو وئەدەبی کلاسیکی کوردیدا

کارمەندەکانی چاپخانەکە
” دەورانی دووەم حکومەتی کوردستانی جنوبی ( ۱٠ / ۱٠ / ۱۹۲۲ ـ ۳ / ۳ / ۱۹۲۳ ) چاپخانەکەیان بەڕێوەدەبرد بەم شێوەیە : شێخ عبدولمەجیدی شێخ عارف بەڕێوبەری چاپخانە ، محەمەد ئەدیب عەزیز ـ سەر مورەتیب ، محەمەد تۆفیق ـ مورەتیب ، محەمەد تەیب ماکینەچی ”
ئەم چاپخانەیە خزمەتێکی زۆری بە زمان و ئەدەبی کوردی کرد هەرچەندە کە ئینگلیز بۆ بەرژەوەندی خۆیان و پروپاگەندە ئەم چاپخانەیەیان هێنابوو چونکە کاتێک کە مێجەرسۆن سلێمانی چۆڵکرد ، هەندێک فەرمانبەرو نوسەری رۆژنامەی پێشکەوتنی لەگەڵ خۆیا برد بۆ کەرکوک و پێلێکی ( میل ) چاپخانەکەی دەرهێنابوو ، بۆ ئەوەی لە دوای خۆیان کەس نەتوانێت ئیشی پێبکات ، جگە لەوەی کە خۆشی مەکینەیەکی بچووکی کۆن و پیتەکانی هەمووی سواو و لە ئیشکردندا سست و بێ هێزو بووبوون . جا بۆیە کاتێک ” وەستا ساڵحی سڵێمان جەژنێ چەخماخساز بە دوو رۆژ دروستی کردەوە ، شێخ مەحمود لە بری ( ٦٠ ) ڕووپێ (۲٠٠ ) دایێ، دەنگدانەوەی ڕۆژنامەکە کە سەرلەنوێ دەرچووە ، شێخ مەحمود بڕیاری دا چاپخانەیەکی تازەو گەورەتر لە ئەڵمانیاوە بهێنرێ بەڵام بەهۆی گۆڕانی بار و دۆخەکەوە بۆی نەچوو سەر”

زانیارییەکانی ئەم بابەتە لەم سەرچاوانەوە وەرگیراوە :
* سێ رۆژنامەی ڕۆژگاری شێخی نەمر۱۹۲۳ـ ۱۹۲٤ بانگ حەق ـ بانگ کردستان ـ امید استقلال، ل . سدیق ساڵح و د. کەمال فواد ، ئامادەکردنی رەفیق ساڵح
* مێژووی چاپخانەکانی شاری سلێمانی ، مارف ناسراو، ۱۹۲٠ ـ ۲٠۱٠، لەبڵاوکراوەکانی بەرێوەبەرێتی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی ساڵی ۲٠۱۲
* وتارێکی د. سەلام ناوخۆش لە گۆگڵ بە ناونیشانی رۆژنامەی پێشکەوتن یەکەم رۆژنامەی کوردی لە کوردستاندا.
* چیم دی ، ئەحمەد خواجە بەرگی ۱ـ٤ ، چاپی سێیەم ۲٠۱٦ ، ئامادەکردنی سدیق ساڵح

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About زريان احمد

Check Also

AliAbdulla

سیاسیەكی بێدەسەڵات لە لوتكەی هەرەمەكەدا(عەلی عەبدوڵا) دامەزرێنەرە گومناوەكەی پارتی

سیاسیەكی بێدەسەڵات لە لوتكەی هەرەمەكەدا(عەلی عەبدوڵا) دامەزرێنەرە گومناوەكەی پارتی سالار مەحمود ئەو لە ڕووسیا دەبێت …