Home / مێژووی ئیسلام / شارستانیه‌ت / سەرە قەڵەمێك لە بارەی: -مێژووی موسڵمانان لە نێوان پیرۆزی و واقیعی بووندا

سەرە قەڵەمێك لە بارەی: -مێژووی موسڵمانان لە نێوان پیرۆزی و واقیعی بووندا

14568198_1185418018168643_947011564050447910_n

د.حەكیم احمد خۆشناو

زۆر جار تێكەڵەیەك دروست دەكرێت لەنێوان مێژووی ئیسلام و مێژووی مسوڵمانان ,لە ئەدەبیاتی كوردیشدا زۆر جار وشە و زاراوە عە رە بیە كان بە هەڵە وەردەگێڕدرێنە سەر زمانی كوردی ,بە هەمان پاشگرەكانیانەوە بۆنموونە (التاریخ الاسلامی =مێژووی ئیسلامی) , (الحچارە الاسلامیە – شارستانێتی ئیسلامی ) , (الشخصیات الاسلامیە – كە سایەتیە ئیسلامیەكان )… هتد.
كە چی لە ڕاستیدا ئە م (ی) ئینتیسابە، تایبە تە بە ڕێزمانی عە رەبی كە گواستنە وەی وەكو خۆی و بەهەمان مانا بۆ كوردی دروست نییە , ئەمە لە لایەك و لە لایەكی تریشەوە دەبینین هەندێك جار ( مێژووی ئیسلام ) بە كار دەهێنرێت, دیارە ئەمەشیان بەكارهێنانێكی وردو زانستی نییە، بەكارهێنانی (مێژووی موسلمانان /تاریخ المسلمین ) وردتر و دروست ترە،چونكە (ئیسلام) ئایینە كە لە بنەڕەتدا لەڕووی ئەخلاقیات و بیرو باوەڕو عەقیدەدا هاوبەشە لەگەڵ سەرجەم ئایینە ئاسمانیەكانی تر, كە لە ڕێگە ی پێغەمبەرەكاندا گەیەنراون بە گرۆی ئادەمیزاد لەكات و شوێنی جیاوازدا .. كەواتە ئایینی خودا نەگۆڕە لە ئەسڵدا ،ئەگەر پەیڕەوانی و پێشڕەوانی دەستكاری نەكەن بە هۆكاری نەزانی و بێ ئاگایی و بەرژەوەندی و ….هتد‘ هەر وەك لە ئایینەكانی یەهودی و مە سیحی دا بو نموونە بەزەقی ڕەنگی داوەتەوە ‘كتێبە پیرۆزەكانیان شێوێنراون و بەشێوە ی جیا جیا نوسراونەتەوە و تۆمار كراون، دیارە ئەمەش ڕەنگدانەوەی هەبوە لەسەر شوێنكەوتوانی و بۆتە هۆی گۆڕانكاری زۆر بە سەر پرەنسیب و یاساو ڕێساكان و حەڵاڵ و حەرامەكانیان كە لە گۆڕانكاری ناو دەقەكانی كتێبە پیرۆزەكانیانە وە زۆر جار سەرچاوەی گرتوە، تا ئەم ڕاددەیەی دەبینین مەزهەب و ئاینزا یەهودی و مەسیحییەكان جیاوازی ڕیشەیی هەیە لە نێوانیاندا سەبارەت بە بیرو باوەڕی ئایینی و زاتی خوداو خودی دەقەكانی ناو تەورات و ئینجیلەكان..
كە واتە لێرە دا دەتوانین وەك زاراوە وشە ی (مێژووی یەهودییە ت ) و (مێژووی نە صرانییە ت – مە سیحییەت) بە كار بهێنرێت بەو مانایەی كە هەر یەك لەم دوو ئایینە بەدرێژایی قۆناغە جیاوازەكاندا لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا چۆن گوزەری كردوە و چی بە سەردا هاتووە و مێژووەكەی چۆنە ,هاوكات میللە تانی مەسیحی شوینكەوتووانی ئایینەكانی تریش مێژووی خۆیان هەیە ,لە ڕوی سیاسی و ئابوری و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و ..كە بەشێوەیەك لەشێوەكان ڕەنگدانەوەی ئایینەكانی پێوە دیارە ، بەڵام بەگشتی ئەمە مێژووی (مرۆڤەكان )ە جیاوازە لە گەڵ مێژوی (ئایینەكان). لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە ئایا هەمان هاوكێشە لەسەر ئیسلام و مسوڵمانانیش جێبە جێ دەبێت,واتە ئایا بەهەمان شێوە دوو شتی جیاواز هەن بە ناوەكانی (مێژووی ئیسلام) و (مێژووی مسوڵمانان )؟ لە وەڵامدادەلێین : بە قەناعەتی ئێمەی مسوڵمانان ، ئیسلام یەك ئایینە، و كتێبە پیرۆزەكەشی یەكە كە قورئانی پیرۆزە , هەر لە سەرەتای دەركەوتنی ئەم ئایینە و دابەزینی ئایەت و سورە تەكانی قورئان لە كات وشوێن و بۆنە و ڕووداوی جیاوازدا هەر هەمان ئیسلام و قورئانە , كە واتە شتێك نیە بەناوی ( مێژووی ئیسلام) وەك ئاین ,بەڵام ئەوە ی هە یە (مێژووی مسوڵمانانە ) واتە پەیڕە و شوێنكەوتوانی ئیسلام وەك( مرۆڤ) ئەم مێژووەیان دروست كردووە بە باشە و خراپیەوە بەسەركەوتوان و شكستەكانەوە بە لاپەڕە درەوشاوە و ڕەشەكانەوە , چونكە ئەوە مرۆڤە مێژوو دروست دەكات و شارستانێتی بەدی دەهێنێت بە پێی ژیان و تایبەتمەندی و هەڵ و مەرجەكانەوە، دیارە مرۆڤیش فریشتە نییە , كار دەكات..راست دەكات ، هەڵەدەكات..دەیپێكێت و نایپێكێت ..
جا ئەم مرۆڤە چەند هەوڵ بدات و كۆشش بكات و نیاز و مەرامی پاك و پەسەندبێت مەرج نییە هەموو كات سەركەوتن و ڕاست پێكان چارەنووسی بێت ،لە بڕگەیەك لە بڕگە كانی – یان زیاتر , توشی هەڵە و كەم وكورتی نەبێت ،جا ئەم كەسە هەرچە ند پابەندبێت یان هەوڵ بدات -بە بنەما ئایینی و ئەخلاقییەكانی ئیسلامەوە . لە ڕاستیدا خودی مرۆڤ بونەوەرێكی ئاڵۆزە و تێگەیشتن لێی و لەم كارو ڕوداوانەی لە سەر دەستی ئەو ڕو دەدەن ئاڵۆزترە , لە هەمووشی ئاڵۆزتر نووسینە وە و تۆمار كردنی ئە م ڕووداوانەیە كە خودی مرۆڤ ئەنجامی داون,دیارە ئەم مرۆڤەش لە (مێژوو نووسیدا) دە كەوێتە ژێر كاریگەری چەندین فاكتە رو پاڵنەری ئایدیۆلۆژی و دەروونی و (معنوی) و ماددیانە كە ئەستەمە دەربازبون لە هەرهەموویان ، هەرچەندە مێژوونووسەكەش هەوڵ بدات، لە بەر ئەوەی لە سەرەتاو كۆتادا ئەو هەرمرۆڤە و مرۆڤیش بەندە بە تۆڕێك لە هەست و نە ست و سۆز و عاتیفە كە ناكرێت هیچ مێژوونوسێك بە تەواوی خۆی لێیان دابماڵێت ..كەواتە ناكرێت ئەم كارانەی مرۆڤەكان ئەنجامیان دەدەن پیرۆز (مقدس )بن لە بەر ئەوە ی خودی مرۆڤ كائینێكی پیرۆز نییە و (قاصرە)، دەكرێت ڕاست بكات و دەكرێت هەڵەش بكات , جا ئەم رێسایە سەرجەم مرۆڤە كان دەگرێتەوە و بە مسوڵمان و غەیرە مسوڵمان, چونكە مرۆڤ بە مسوڵمان بوونی ( مقدس) نابێت و كارەكانیش لەسەرووی لێپێچینەوە و بەدوادا چوون نین , بەڵام ئەوە ی كە كار و كردارە كانی مرۆڤی مسوڵمان ( دروستكەری مێژوو) جیا دەكاتەوە ئەوە یە، كە ئەوەی لێچاوەڕوان دەكرێ , بە كارامەیی و , دڵسۆزانە تر و ڕاستگۆیانە تر و بەمە بەستی خێر و ئامانجدار ئەنجامییان بدەن و هەوڵ بدات كەمتر هەڵە و خەوشیان تێدابێت، بە حوكمی ئەم باوەڕو هەستەی كە بەرپرسیارێتیەكەی دیاری دەكات لە بەردەم پەروەردگار و لێپرسینەوەكەی، بەر لە خەڵك و مرۆڤەكان و ئەو دەورو بەرەی كە تێیدا دەژی ..
جا هەستكردن بەم پرسیاریەتیە بەندە بە چەندە ها ئەگەر و هەلو مەرجە وە , لە سەرووی هەمووشیانەوە: كەسی ڕابەر و پێشە وا، واتە چەندە پێشەواكە باوەڕدارو كارامە و دڵسۆز بیت ئەوەندە ڕەنگدانەوە ی پۆزەتیڤی دەبێت لە سەر تاك و گرووپ و چین و توێژەكانی كۆمەڵگە و چالاكی و كارو هەڵە و كەم و كورتیەكانیش سنووردارتر دەبن، نموونەیش بۆ ئەمە هەردوو خەلیفە عومەرەكەن كە لە هەردوو سەردەمی ڕاشیدی و ئومەوی ,لە (مێژووی موسڵماناندا) نموونەی حوكمداری تەندروست و دادپەروەر بوون، نەخشیان دیارە لە مێژوودا ، لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بكەین كە زیادەڕەوی مسوڵمانان لە هەست و سۆز و عاتیفە وای كردوە زۆر جار بە هەڵەدا بچن لە خوێندنە وە و هەڵسەنگاندنی ڕووداوەكانی مێژووەكەیان و كەسایەتییەكانی، تا ئەم ڕاددەیە ی بگاتە بە پیرۆز سەیر كردن و دەركردنی (كەسایەتییەكان) لە سروشتە مرۆڤانەكەیان.. وبۆیە كردنیان بە بۆیەی پیرۆزی و پارێز بەندی كەچی ئەمە پێچەوانەی عەقڵ و مەنتیقە، وێڕای پێچەوانەی دەقە پیرۆزەكانی قورئان و فەرموودە دروستەكان، كە جەخت لە سەر بە هەڵەداچوونی مرۆڤەكان دەكاتەوە لە هەر ئاست و پێگەیەكدا بن ،لە هەر كات و زەمەنێكدا بێت ( ان النفس لامارە بالسو‌و) , دیارە وشەی (السو‌و) وشەیەكی گشتی یە و هەموو جۆرەكانی خراپە دەگرێتەوە، لە ستە م و ئیرەیی و ماف پێشێل كردن و نادادگەری و مەحسوبیەت و مەنسوبیەت و تەماعكاری و ….هتد،دیارە بەڵگە نەویستیشە كەسی دەستی ڕۆیشتوو و دەستەڵاتدار زیاتر خراپەكاری لێ دەوەشێتەوە چونكە بازنەكانی جووڵە و كاركردنی فراوانترن ..
كە واتە لە هەمو سەردەمەكانی مێژووی مسوڵمانان بە سەردەمی پێغەمبەریشەوە (د.خ) ، هەڵە و كەم و كورتی ولادان و پابەند نەبوون هەبووە ،بەڵام بەڕێژە ی جیاواز،ئەوە تەنها پێغەمبەرانن كە مەعصومن ( پارێزراون لەگوناه و تاوان) ,ئە گەر هەندێك جار ناتەواویش لە بۆنە و هەڵوێستە جیاوازەكانیاندا روویدابێت ،ئەوا لە لایەن پەروەردگارەوە سەرزەنشت كراون و ئاگادار كراونەتەوە , بە هۆی هەڵوێستێكیانە وە كە لە هەمبەر حاڵەتێكی دیاریكراودا،نواندوویانە و نەیان پێكاوە., دیارە ئەم حاڵەتانەش لە قورئانی پیرۆزدا تۆمار كراون , واتە پێغەمبە ران وەك ( مرۆڤ) و دوور لە لایەنە ( سروشیەكە) قابیلی هەڵە بون چ جای هاوەڵەكانی پێغەمبەر و خەلیفەكان و دەستەڵاتدارەكانی مسوڵمانان لە سەردەمە جیا جیا كاندا ,زۆر جاریش ئەم دەستەڵاتدارو سەركردەیەی كە هەڵە دەكات و بڕیاری نادروست دەردەكات، بە دیدی خۆی ڕاستی كردوە و مەبەستی خێرو چاك بووە , بەڵام لە دیدی خەڵك و میللە تدا بەسەرەڕۆ و ستەمكارو قۆرخكار وێناكراون، دواتر ئەوە ئەنجامی كارەكانن كە دەری دەخەن ڕاستی لەكوێدایە ..
لێرەدا مەبەست ئەوە یە كە ئێمە بە هەڵدا دەچین كە مێژووەكەمان بابەتییانە ناخوێنینەوە و ئامادە نبن هەڵسەنگاندنی زانستییانەی دوور لە تەرە فگیریان بۆ بكەین ,بە حوكمی ڕۆچوون لە هەست و سۆز و عاتیفەی ئایینیمان, كە بەهیچ شێوەیەك ،خودی ئیسلامیش بە سەرچاوە بنەڕەتیەكانیەوە ئەمەی پێ
پەسەند نیە، لە لایەكی تریشەوە ئەگەر ئەمە بە بیر خۆمان بهێنینەوە كەوا خودی فەرموودەكانی (پێغەمبەر) لە شێواندن و بە لاڕێدا بردن ڕزگار نەبوون بە هۆی ئەوەی كەسانێك بە پاڵنە ری ئایینی و سیاسی و مەزهەبی و بەرژەوەندی تایبەتی، سڵیان نەكردوەتەوە لە هەڵبەستن بەناو و زمانی پێغەمبەرمان ( د. خ ) بە هەزاران و دەیان هە زار وتەیان لە سەر ژیانی ئەم زاتەوە بە (فەرموودە ) هەڵبەستاوە و گێڕاویانەتەوە و دواتر تۆمار كراون ., لە پێناو ساغ كردنەوەی فەرموودەكان و پۆلێنكردنیان ،زانستەكانی فەرموودە وەك (علم الجرح والتعدیل)و( علم الرجال) دە ردەكەوێت و لەم رێگایەشدا چەندین زانای ناودار دەردەكەون كە هەوڵ و كۆششێكی بێ ئەندازەیان داوە بۆڕەت كردنەوەی هەڵبەستراوەكان و چەسپاندنی فەرموودە ڕاست و دروستەكان و دواتریش پۆلێنكردنیان بە پلە و ئاستی جیاواز ..
ئەی كە وابێت بۆ دەبێت ئێمە مێژووی مسوڵمانان ،چ وەك ئەوەی كە ڕووی داوە یاخود ئەوەی كە تۆمار كراوە لە دوو توێی سەرچاوە مێژووییەكان و بە پیرۆز سەیر بكەین و هەر ڕەخنە یەك لە ڕابردووەكەمان و دروستكەرانی ڕەت بكەینەوە یاخود بە گومانەوە لەم كەسانە بڕوانین كە ڕەخنە گرانە و شیكاریانە،
مامە ڵە لە گەڵ ڕیوایەتەكانی ناو سەرچاوە مێژووییەكان دەكەن؟
یان بۆ دەبێت هەمو هەوڵێكیان بۆ پینە و پەڕۆكردنی هەڵە وپەڵەكان وپاساو هێنانەوە بێت بۆ كەم و كورتی خاڵە ڕە شەكانی ناو مێژووەكەمان،یاخود زیادرەوی كردن لە خوێندنوەو وێناكردنی لایەنە ئەرێنیەكانی رابردوومان و بچوكردنەوە یان شاردنەوەی لایەنە نەرێنیەكان؟
بۆ دەبێت هەموو سەروەری و گەورەیی و دروشانەوەیەك بدەینە پال باوك و باپیرانمان و رابردووی دوور و نزیكمان،كەچی بۆ بەرامبەرەكانمانی بەرەوا نەبینین و هەرچی لایەنی ئەرێنی ئەوانە بچووك بكرێنەوە یان بشاردرێنەوە تەنها لە بەر ئەوە ی موسڵمان نین، دیارە ئەمەش پێچەوانە ی پێوەرە بنەڕەتییەكانی ئیسلامن كە لە دەقەكانی قورئانی پیرۆز و فەرموودەكان و ژییاننامەی پێغەمبەر سەرچاوەیان گرتووە كە جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە , موسڵمان دەبێت دادپەروەر بێت لە هەڵسەنگاندنی كارەكانی مرۆڤە كان بە چاوپۆشی لە ئینتیما و هزری فەلسەفییان بۆ ژیان و دونیا بینیان .
لەوانەیە یەكێك لە فاكتەرەكانی بە پیرۆز سەیركردنی مێژووی موسوڵمانان لە لای هەندێك كەس كاردانە وەی عاتیفیانەی ئەم بۆچوونە نابابەتی و نازانستی و ئایدۆلۆژیە بێت , كە سەرتاپای مێژووی موسڵمانان بە خوێنڕێژی و ستەمكاری و دوا كەوتوویی وێنادەكات , تەنانەت تروسكاییەكی خێریشی تێدا نابینێت , دیارە پشكێكی زۆری ئەم خوێندنەوەیەش دەگەرێتەوە بۆ كاریگەربوون بە خوێندنەوەی ڕۆژهەڵاتناسەكان بۆ ئیسلام و مێژووی شارستانییەتی موسوڵمانان كە نەفەسێكی دەمارگیری و ڕەگەر پەرستی لە پشتەوەیە , كە لە مپەرە لە بەردەم خوێندنەوە و تێگەیشتنی تەندروستیانە بۆ هەرچی پەیوەستە بە ئایینی ئیسلام و مێژوو و شارستانیەتی مسوڵمانان – دیارە مەبەست زۆربەی ڕۆژهەڵاتناسەكانە نەك هەموویان-..
مە بەستم ئەوەیە كە ئەم تێڕوانینە نادروست و ناحەزانە بۆ مێژوی مسوڵمانان وای كردوە كە ( انتقائیانە) و بە پێی ئارەزوو و مەبەست چەند برگەیەك لە زە مەنێكی مێژوویی دیاریكراو، شوێن و ژینگەیەكی دیاری كراو هەڵبژێردرێت و بەسەر كۆی زەمەنەكان و شوێنەكانی تر بگشتێندرێت , واتە بەشێك ( جز‌و) بەسەر
( كل) كۆ , بسەپێنرێت ئەمەش پێچەوانەی بنەما زانستییەكانە, ئامانج لێی شێواندنی ڕاستییەكان و لە خشتەبردن و گومان دروست كردنە
یە كێكی تریش لە فاكتەرەكانی بە گەورە و پیرۆز ڕاگرتنی مێژووی موسڵمانان، لە وانەیە پەیوەست بێت بەم بارو دۆخە دژوارە ی كە موسڵمانان لە سەردەمی نوێدا پێیدا دەگوزەرێن , كە تاكو ئەمڕۆش درێژەی هەیە , كە بەڕاستی بارو دۆخێكی تاریك و دژوارە لە زۆربەی رووە شارستانیەكان ‘ كاتێ دەبینین كە موسڵمانان و كۆمەڵگەكانیان لە ڕیزی هەرە دواوەی كۆمەڵگەكانی ترن تەنانەت ڕۆڵی پاشكۆیەتی و كلكایەتی دەبینن لە بەر زۆر هۆكاری خودی و بابەتی كە لە وانەیە لە پێشەوەی هەموویانەوە پەراوێز خستنی لایەنی عەقڵی و لاسایی كردنەوە و خۆبە كەم زانین بێت , ئەمە لە كاتێكدایە كە لە سەدەكانی ناوەڕاستدا ڕۆڵی ڕابەرایەتی شارستانی و سیاسیان دەبینی و لە ڕیزی هەرە پێشەوەی كۆمەڵگە و نەتەوەكانی تر بوون.
مە بەستم ئەوەیە كە بڵێم ئەم واقیعە دژوارەی ئەمڕۆی موسڵمانان بە بەراورد لە گەڵ نەتەوە ناموسڵمانەكان وا كردووە كە خەون بە ڕابردووە وە ببینن و هەوڵ بدەن هەر لەم ڕابردووە شیرینەدا بژین , بەڵكو قورسایی و سەختی واقیعی ناهەمواری ئەمڕۆیان لە بیر بباتەوە , دیارە ئەمەش چەكێكی بێ كارە و هیچی لەو واقعە تاڵە پێ ناگۆڕێ , بێ گومان ئەم خەون و خەیاڵەش سەرچاوەكەی سۆزو عاتیفە یە , كە بە پیرۆز تەماشا كردنی ڕابردووی لێ دەكەوێتەوە .سەرئەنجامیش درێژەدانە بە چەق بەستوویی وپەراوێزخراوەیی.
دیارە ئەم هەویرە ئاوێكی زۆری گەرەكە , لە كۆتاییدا دەڵێین ئە گەر بمانەوێت تەكانێك بە واقیعی ئەمڕۆمان بدەین، پێویستیمان بە عەقلانیەتێكی زیاتر و دووركەوتنەوەیە لەم عاتیفی بوونەی كە زۆرینەمان نوقمی بووین , بە واتایەكی تر هەوڵ دان بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی لەنێوان هەردوو لادا ..هەر وەها خوێندنەوەیەكی نوێ بۆ مێژووی موسڵمانان كە شیكاریی ڕەخنە گرانە بێت دور لە ( تقدیس) و بە پیرۆز تەماشاكردنی , بە لە بەر چاوگرتنی ئەوەی هیچ كەسایەتییەك و سەردەمێك لە مێژوودا لە سەرووی ڕەخنە و هەڵسەنگاندنی بابەتیانە نیە بە پێی سەردەم و هەلومەرجی خۆی…

سەرە قەڵەمێك لە بارەی:
-مێژووی موسڵمانان لە نێوان پیرۆزی و واقیعی بووندا
د.حەكیم احمد خۆشناو ساڵی 1966 لە كۆیە لەدایك بووە .-
دكتۆرا لە (مێژووی ئیسلامی)-
پرۆفیسۆری یاریدەدەر لە زانكۆی سەلاحەددین –هەولێر-
سەرپەرشتی و تاوتوێی دەیان نامەی ماستەرو تێزی دكتۆرای لە زانكۆكانی كوردستان كردووە .-
چەندین توێژینەوەی زانستی لە گۆقارەكانی زانكۆكانی كوردستان بڵاو كردوەتەوە.

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

حل درس الهجرة الى المدينة للصف الخامس2

كۆچی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم) بۆ مه‌دینه‌

موحه‌ممه‌د ئیدریس پێداچوونه‌وه‌ی: پشتیوان صابر عزیز   كۆچی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم) بۆ مه‌دینه‌ …