Home / بەشی مێژووی كورد / به‌رده‌كه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ هۆڵه‌ندایه‌،چۆن چیرۆكی كیمیابارانه‌كه‌ ‌ده‌گێڕێته‌وە

به‌رده‌كه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ هۆڵه‌ندایه‌،چۆن چیرۆكی كیمیابارانه‌كه‌ ‌ده‌گێڕێته‌وە

ئێواره‌ی ڕۆژی ٩ی ئۆكتۆبه‌ری ٢٠١٤ بووو، خاتو (كیتی زێلمانس) پرۆفیسۆری هونه‌ری هاوچه‌رخی نێوده‌وڵه‌تی له‌ زانكۆی لایدن له‌ هۆڵه‌ندا هاته‌ هۆڵی سیمیناره‌كه‌، جگه‌ له‌ خوێندكارانی هۆڵه‌ندی، خوێندكاری دكتۆرای وڵاتانی به‌ریتانیا، ئه‌ڵمانیا، ئیتاڵیا، فینله‌ندا، چین، ژاپۆن، تایوان، ئه‌ندۆنیسیا، به‌ڕازیل، فه‌له‌ستین، توركیا، هیندستان… ئاماده‌ی سیمیناره‌كه‌ بووون. خاتو كیتی به‌ده‌م قسه‌كردنه‌وه‌ له‌ كارتۆنێكی بچوكدا چه‌ند پارچه‌یه‌ك له‌ هونه‌ری وڵاتانی ده‌رده‌هێنا، گوتی با پێكه‌وه‌ لێره‌ باس له‌ ره‌مز و هێما و په‌یامی هونه‌ری وڵاتان بكه‌ین، یه‌كه‌م پارچه‌ی هونه‌ری، پارچه‌ به‌ردێكی ناڕێك بوو، به‌رده‌كه‌ زۆر گه‌وره‌ نه‌بوو، پڕ به‌ مشتێك بوو. به‌رده‌كه‌ی دایه‌ ده‌ست یه‌كێك له‌ خوێندكاره‌كان و وتی؛ “جوان لێی ورد ببنه‌وه‌، چی ده‌بینیت، هێماكانی سه‌ری واتای چی ده‌ده‌ن له‌لای تۆ، چی ده‌خوێنیته‌وه‌، ئه‌م پارچه‌ به‌رده‌ نه‌خشێندراوه‌ هونه‌ری چ وڵاتێكه‌؟” یه‌كه‌ به‌یه‌كه‌ خوێندكاره‌كان سه‌یری به‌رده‌كه‌یان ده‌كرد و لێی ورد ده‌بوونه‌وه‌ و ده‌یان وت؛ زۆر لێی تێناگه‌ین، یه‌كێك له‌ خوێندكاره‌كان وتی؛ من ماسیه‌ك ده‌بینم، له‌م دیوی به‌رده‌كه‌شه‌وه‌ نوسینێك، به‌ڵام زۆر روون نییه‌، یه‌كێكی دیكه‌ وتی؛ ئه‌مه‌ هونه‌ری ئه‌فریقایه‌، ئه‌وه‌ی ته‌نیشتی وتی؛ نا ئه‌مه‌ هونه‌ری ئه‌مه‌ریكای لاتینه‌! منیش له‌ نێوه‌ڕاستی خوێندكاره‌كان بووم، له‌یه‌كه‌م چركه‌ساتی بینینی به‌رده‌كه‌وه‌ تامه‌زرۆ بووم سه‌ره‌ی من بێت و بزانم ئه‌م به‌رده‌ چییه‌، چی له‌سه‌ر نه‌خشێندراوه‌، له‌ كۆتاییدا هاوڕێكه‌ی ته‌نیشتم وتی؛ ها ئه‌وه‌ به‌رده‌كه‌یه‌ من هیچی لێ تێناگه‌م، منیش به‌رده‌كه‌م به‌ده‌ستمه‌وه ‌گرت، لێی ورده‌بوومه‌وه‌، خاتو كیتی وتی؛ ها تۆ چی ده‌بینیت، منیش وتم ماسییه‌ك ده‌بینم، هه‌روه‌ها هه‌ندێك خه‌تی سپی كه‌ له‌ زنجیره‌ چیا ده‌چن، …سه‌یری ئه‌ودیوی به‌رده‌كه‌م كرد، ناوێك زۆر به‌ وردی ، Ismail Khayat” ” به‌ رێنوسی لاتینی نوسرابوو منیش به‌ (خاتو كیتی)م وت؛ ئه‌وه‌ نوسراوه‌ ئیسماعیل خه‌یات، وتی؛ ده‌یناسیت، وتم؛ به‌ڵێ هونه‌رمه‌ند و شێوه‌كارێكی به‌ناوبانگی وڵاتی ئێمه‌یه‌، ئه‌ویش وتی؛ بۆ تۆ كوردیت؟ وتم به‌ڵێ، كیتی وتی؛ باشه‌ چی ده‌بینیت له‌سه‌ر به‌رده‌كه‌، منیش وتم، ماسییه‌كی سپی، له‌وانه‌یه‌ هێمابێت بۆ روبار، هێڵه‌كانی دیكه‌ش له‌ولاوه‌ له‌وانه‌بێت هێمابن بۆ چیاكانی زاگرۆس…

كیتی وتی؛ با چیرۆك و په‌یامی هونه‌ری ئه‌م به‌رده‌تان بۆ بگێڕمه‌وه‌، “به‌رده‌كه‌ چیرۆكی رۆژانی دوای كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، ئه‌و رووداوه‌ی له‌ ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ روویدا،” كیتی پرسی “ئایا هیچ ده‌رباره‌ی ئه‌م رووداوه‌ ده‌زانن؟” ته‌نها خوێندكارێكی تورك كه‌مێك زانیاری هه‌بوو، كیتی وتی؛ “به‌ڵێ وایه‌، زۆربه‌مان بێ ئاگابووین له‌ كورد و ئازاره‌كانی، خه‌ڵكی دنیا تازه‌ ناوی كورد ده‌بیستێت ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌م جه‌نگه‌ تازه‌یه‌وه‌ كه‌ له‌ عێراق و سوریا رووده‌دات له‌ ئێستادا!” كیتی هاته‌وه‌ سه‌ر باسی به‌رده‌كه‌، وتی؛ ئه‌م به‌رده‌، دیاری هونه‌رمه‌ندی شێوه‌كاری كورد (ئیسماعیل خه‌یات)ه‌، كیتی وتی؛ “ئیسماعیل خه‌یات بۆی گێڕامه‌وه‌ كاتێك كه‌ هه‌ندێك له‌ قوربانیانی كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ی بینیوه‌ له‌ كه‌ناری روبارێك له‌ نزیك هه‌ڵه‌بجه‌ شه‌هید بوون و كه‌وتون له‌وێدا، پاشان له‌ روباره‌كه‌ی روانیوه‌ و ماسییه‌كی زیندوی بینیوه‌…” به‌و شێوه‌یه‌ كه‌وته‌ گێڕانه‌وه‌ی باسه‌كه‌ به‌ درێژی، له‌ كۆتاییدا وتی؛ ئیسماعیل خه‌یات ئه‌م به‌رده‌ی له‌ كه‌ناری ئه‌و روباره‌ هێناوه‌، هێماكانی ئه‌و دیمه‌نه‌ی وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكی شێوه‌كار له‌سه‌ر ئه‌م به‌رده‌ نه‌خشاندوه‌.

به‌رده‌كه‌م هه‌ر به‌ده‌سته‌وه‌بوو، پێش ئه‌وه‌ی بیده‌مه‌ ده‌ست هاوڕێكه‌ی ته‌نیشتم سه‌یرێكم كرده‌وه‌، هێشتا قوڕ و خۆڵی پێوه‌بوو، ئه‌و‌كات ئه‌وه‌م به‌ بیرهاته‌وه‌ كه‌ نه‌ك هه‌ر به‌رده‌كه‌ و وێنه‌ كێشراوه‌كان به‌ده‌ستی هونه‌رمه‌ند ئیسماعیل خه‌یات، به‌ڵكو شتێكی وردتریش له‌نێو خۆڵ و تۆزه‌كه‌ی سه‌ر ئه‌م به‌رده‌ په‌یامێكی دیكه‌ی هێناوه‌ته‌وه‌ بۆ هۆڵه‌ندا، ئه‌و شته‌ بچوكه‌ ئه‌و گازی خه‌رده‌له‌ بوو كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ كارگه‌كانی هۆڵه‌ندا دروستكرا و فرۆشرایه‌ سه‌دامی دیكتاتۆر. ئه‌وه‌تا ئێستا ئه‌و خه‌رده‌له‌ش له‌گه‌ڵ به‌رده‌كه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و په‌یامی خۆی هه‌یه‌، چیرۆكی قوربانیانی هه‌ڵه‌بجه‌ نه‌ك به‌ هۆڵه‌ندییه‌كان، به‌ڵكو به‌ هه‌موو خوێندكاری ده‌یان وڵاتی دیكه‌ ده‌ناسێنێت.

خاتو كیتی، ئه‌م به‌رده‌ی وه‌ك بابه‌تێكی هونه‌ری و خاوه‌ن په‌یامێكی هونه‌ری و مرۆڤانه‌ سه‌یرده‌كات، هه‌روه‌ها وه‌ك پسپۆڕێكی بوواری هونه‌ری هاوچه‌رخی نێوده‌وڵه‌تی به‌رده‌وام ئه‌م به‌رده‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ نمونه‌كانی هونه‌ری هاوچه‌رخی نێوده‌وڵه‌تی له‌ وانه‌ و سیمیناره‌كانیدا به‌كارده‌هێنێت.

ئه‌و رۆژه‌ دوای ته‌واوبوونی سیمیناره‌كه‌ به‌ده‌م گه‌ڕانه‌وه‌مه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و به‌رده‌م له‌ خه‌یاڵبوو، به‌ڵام كه‌ گه‌یشتمه‌وه‌ ماڵه‌وه‌ و سه‌یری هه‌واڵه‌كان و فه‌یسبووكم كرد، بینیم خه‌ڵكی هه‌ڵه‌بجه‌ دیسان دڵیان شكاوه‌، دڵشكانی هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان له‌و رۆژه‌دا به‌ده‌ستی دوژمن نه‌بوو، به‌ڵكو به‌ده‌می سیاسییه‌كی كورد بوو، كه‌ هه‌رده‌م خۆی به‌ روناكبیر و مه‌ده‌نی و سیاسه‌تمه‌دار ده‌زانێت، ئه‌و سیاسییه‌ وتبووی “سه‌دان گه‌نجی هه‌ڵه‌بجه‌ بوونه‌ته‌ داعش…”! له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان زۆر قورس بوو، چونكه‌ داعش هه‌ر به‌عسه‌كه‌ی جارانه‌ و به‌رگه‌ زه‌یتونییه‌كه‌ی گۆڕیوه‌ بۆ به‌رگێكی ره‌ش! ئیتر منیش كۆمپیوته‌ره‌كه‌م داخست و كه‌وتمه‌ بیركردنه‌وه‌ و به‌راوركردنی ئه‌و به‌رده‌ی كوردستان و هه‌ڵه‌بجه‌ و فڵچه‌كه‌ی هونه‌رمه‌ند ئیسماعیل خه‌یات كه‌ چۆن به‌ردێكی خاكی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌رێگه‌ی فڵچه‌كه‌یه‌وه‌ هێندراوه‌ته‌ گۆ! ئه‌م به‌رده‌ لێره‌ له‌ خاكی غه‌ریبایه‌تی و له‌ دوری هه‌زاران كیلۆمه‌تر له‌ هه‌ڵه‌بجه‌وه‌ په‌یام و ئازاری هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت، له‌ هه‌مانكاتیشدا سیاسیه‌تمه‌دارێكی كورد كه‌ دێته‌ گۆ، هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان ئازارده‌دات، به‌ڵام جێگه‌ی قسه‌ش هه‌ر به‌ئازاره‌! ئیتر لێره‌وه‌ په‌یامی هونه‌ر و په‌یامی سیاسه‌ت خۆ نیشانده‌ده‌ن و پێمان ده‌ڵێن له‌ كامه‌یاندا جوانی هه‌یه‌، كامه‌شیان پڕه‌ له‌ ناشرینی و ئازاردان، هه‌ڵه‌بجه‌ هێشتا كوشته‌ی سیاسیه‌تی چه‌وته‌، ئازاره‌كانی نه‌ك هه‌ر ساڕێژ نه‌بوون، به‌ڵكو سیاسییه‌كان زو زو ده‌یكولێننه‌وه‌!

ئه‌مساڵ له‌ڕۆژی ١٥ی ئازار له‌ شاری ئوترێخت له‌ هۆڵه‌ندا یادی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌کرێته‌وه‌، وا بڕیاره‌ ڕاشکاوانه‌تر له‌جاران ئه‌مساڵ ئه‌و ڕۆژنامه‌نووس و پسپۆڕانه‌ی که‌ وتارده‌خوێننه‌وه‌ باس له‌و چه‌ند کۆمپانیا هۆڵه‌ندییه‌ بکه‌ن که‌ گازی خه‌رده‌لیان دروستکردوه‌ و وه‌زره‌تی دارایی ئه‌وکاتی هۆڵه‌نداش ئاگاداری ئه‌م بازرگانییه‌ بوووه‌ و زانیویشیانه‌ که‌ ڕژێمی سه‌دام بۆ مه‌به‌ستی سه‌ربازی به‌کاری ده‌هێنێت۰ به‌هه‌رحاڵ نه‌گبه‌تی کورد له‌وه‌دایه‌ هۆڵه‌ندایه‌ک که‌به‌ وڵاتی گوڵ ناسراوه‌ و به‌ بازرگانی بۆ هه‌موو جیهانی ده‌نێرێت به‌ڵام ته‌نها گازی خه‌رده‌لی بۆئه‌م مه‌مله‌که‌ته‌ی ئێمه‌ ناردووه‌۰

له‌وانه‌یه‌ هۆڵه‌ندییه‌کان له‌ ڕوویه‌که‌وه‌ هه‌ست به‌ئاسوده‌یی بکه‌ن کاتێک ئه‌مڕۆ به‌یاسا و قانونی وڵاتی خۆیان ئه‌و بازرگانه‌ هۆڵه‌ندی و کۆمپانیانه‌یان دادگایی کردووه‌ و به‌ندیانکردوون۰ به‌ڵام کورد و هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌کان ده‌بێت به‌وداخه‌وه‌ سه‌ربنێنه‌وه‌ که‌ جاش و به‌عسییه‌کانی دوێنێ و هه‌مه‌کاره‌کانی ئه‌مڕۆ له‌هه‌مووکه‌س پله‌و پایه‌یان باشتر و به‌رزتره‌ و، له‌وانه‌ تازه‌ترین شتێک یادی هه‌ڵه‌بجه‌‌ی ئه‌مساڵ جیاوازبکات داستانه‌ تازه‌چاپکراوه‌که‌ی فڕۆکه‌وانی تاوانباری ئازادکراو‌بێت که‌له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی کوردییه‌وه‌ئازادکرا له‌م داستانه‌یدا هه‌روه‌ک جاری جارانناوی کورد وه‌ک موخه‌ریب و خائین ده‌هێنێت

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About نورسی گۆران

Check Also

imperial-mosque-istanbul

ئه‌سته‌مبۆڵا ناوه‌ندی مه‌عریفی ڕۆناكبیری كورد

  سه‌لام ناوخۆش سێكوچكه‌ی باشوور له‌ باكوور نالی، حاجی قادری كۆیی، پیره‌مێرد ……………. ——————– ده‌روازه‌ …