Home / مێژووى ئاینەکان / ئاینى زەردەشتى / زەردەشت بیرمەندێکی گەورەی سه‌رده‌مه‌كه‌ى بووە

زەردەشت بیرمەندێکی گەورەی سه‌رده‌مه‌كه‌ى بووە

زەردەشت بیرمەندێکی گەورەی سه‌رده‌مه‌كه‌ى بووە

1487761094584

ناساندنى ئایینى زه‌رده‌شتى
(زه‌رده‌شتى) به‌ یه‌كێك له‌و ئایین و بیروباوه‌ڕانه‌ى مێژوو داده‌نرێت، كه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌ری ئایینه‌كه‌وه‌ (زه‌رده‌شت) كه‌وته‌ نێو ناوان و چووه‌ لاپه‌ڕه‌كانى مێژووه‌وه‌. (زه‌رده‌شت)یش له‌ زاراوه‌یه‌كی په‌هله‌ویی ئێرانیى كۆن وه‌رگیرا به‌ناوى (زه‌رته‌شت)، كه‌ مانای (ئه‌ستێره‌یه‌كی ڕووناك و دره‌وشاوه‌ و جوان)ى به‌خشى. ئه‌و زاراوه‌یه‌ش به‌ چه‌ندین شێوازى جیا جیا و ده‌ربڕینى جیاواز كه‌وته‌ نێو ناوان، وه‌ك (زه‌رتشت، زه‌راتوشت، زراده‌شت، زه‌راتوشتا، زه‌رتوشتوا، زه‌راده‌شت، زه‌رده‌شت،…تاد). هه‌مووشیان یه‌ك مانایان به‌خشى، كه‌ مه‌به‌ست له‌ هه‌موویان (ده‌ركه‌وتنى ئه‌ستێره‌یه‌كى جوان و دره‌وشاوى ئاسمان بوو بۆ مرۆڤایه‌تى به‌ گشتى و باوه‌ڕدارانى به‌تایبه‌تى). ته‌نانه‌ت خودى زاراوه‌كه‌ش وه‌ك ناو بۆ چه‌ندین هاووڵاتیی ئاسایی له‌ قۆناغی مێژووی كۆن به‌كارهێنرا و كه‌وته‌ نێو ناوان، كه‌ یه‌كێك له‌وان (سیتاما كوڕی پورشاسپ) بوو. دواتر له‌ خۆشه‌ویستی و گه‌وره‌یی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌شه‌وه‌ بووه‌ ناوى هه‌زاران باوه‌ڕدارى زه‌رده‌شتى و ته‌نانه‌ت ئایینه‌كانى تریش. واته‌ ناوى (زه‌رده‌شت) وه‌ك ناسناو له‌ (سیتاما) نرا، چونكه‌ باوه‌ڕداران و په‌یڕه‌وانى ئه‌ویان به‌ كه‌سایه‌تییه‌كى به‌رز و پیرۆز و ئه‌ستێره‌یه‌كی جوان و دره‌وشاوه‌ى ئاسمان زانى، كه‌ په‌روه‌ردگار بۆ ئه‌وانى ناردووه‌، تا كۆمه‌ڵگا و جیهان و مرۆڤایه‌تى له‌ نه‌زانى و فره‌ئایینى ڕزگار بكات و هه‌موویان له‌ ئایینێكى یه‌كگرتووى ئاسمانیدا كۆ بكاته‌وه‌. زۆرى نه‌خایاند ئه‌و بۆچوونه‌ى باوه‌ڕدار و په‌یڕه‌وانى تا ئاستێك به‌ ڕاستى گه‌ڕا و په‌یامه‌كه‌ى (سیتاما) بووه‌ ئایینى چه‌ندین كۆمه‌ڵ و پێكهاته‌ى جیاجیا و هه‌روه‌ها چه‌ندین ده‌سه‌ڵاتى ناوچه‌یی و ده‌وڵه‌تى به‌هێز له‌ قۆناغى مێژووى كۆن. ته‌نانه‌ت ناوى خۆیشی وه‌ك یه‌كێك له‌ كه‌سایه‌تییه‌ گه‌وره‌كانى مێژوو و په‌یامبه‌رانى مێژووى مرۆڤایه‌تی كه‌وته‌ نێو ناوان. ئه‌وه‌ش دواى ئه‌وه‌ى په‌یامه‌كه‌ى ڕاگه‌یاند و بانگه‌شه‌ى بۆ ئایین و بیروباوه‌ڕێكى نوێ كرد. ئامانج له‌و كاره‌ى (سیتاما)ش كۆكردنه‌وه‌ی په‌یام و بیروباوه‌ڕه‌كانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى و پێش خۆى بوو له‌ ئایین و بیروباوه‌ڕێكى یه‌كگرتووى نوێدا. كاره‌کەش سه‌ركه‌وتنى به‌ده‌ست هێنا، چونكه‌ (ئایینى زه‌رده‌شتى)، كه‌ له‌لایه‌ن (سیتاما زه‌رده‌شت كوڕى پورشاسپ) بانگه‌شه‌ى بۆ كرا، وه‌ك ناوى یه‌كێك له‌ ئایینه‌ گه‌وره‌ و دیاره‌كانى مێژوو ناسرا، به‌تایبه‌ت له‌ قۆناغى مێژووى كۆندا.
قسه‌كردن و نووسین و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئایینى زه‌رده‌شت زۆر هه‌ڵده‌گرێت و زۆرى ده‌وێت، چونكه‌ به‌ یه‌كێك له‌و ئایینانه‌ ناسراوه‌ كه‌ قسه‌ى زۆرى له‌سه‌ر كراوه‌ و زۆریشی له‌سه‌ر نووسراوه‌. ئه‌مه‌ و ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ى زۆریش بووەته‌وه‌. دیارترین هۆكاره‌كانیشى چه‌ند لایه‌نه‌ بووه‌. له‌وانه‌ زۆریى په‌یڕه‌وانى بووه‌ له‌ قۆناغى مێژووى كۆن، كه‌ ئه‌وه‌ش هۆكارى ده‌ركه‌وتنى چه‌ندین نه‌یارى ئایینى بووه‌ له‌و قۆناغه‌ و قۆناغه‌كانى دواتردا. وه‌ك نموونه‌ش ده‌ركه‌وتنى (ئایینى مانى) له‌لایه‌ن (مانى كوڕى پاتك)، كه‌ له‌نێوان ساڵانى (216-277ز) بانگه‌شه‌ى بۆ په‌یامه‌كه‌ى كرد، وه‌ك نه‌یارى سه‌رسه‌ختى ئایینى زه‌رده‌شتى ده‌ركه‌وت و ناسرا و كارى كرد. هه‌روه‌ها (ئایینى مه‌زده‌كى)ش، كه‌ له‌لایه‌ن (مه‌زده‌ك كوڕى بامداد) له‌نێوان ساڵانى (268-536ز) ده‌ركه‌وت و بوونى خۆى سه‌لماند، بووه‌ نه‌یارێكی ترى سه‌رسه‌ختى ئایینى زه‌رده‌شتى. ته‌نانه‌ت هه‌ردوو په‌یامه‌كه‌ى (مانى و مه‌زده‌ك) تا ئاستێكى باش چالاكییه‌كانى ئه‌و ئایینه‌یان له‌ناو (ده‌وڵه‌تى ساسانى) له‌نێوان ساڵانى (242-642ز) سنووردار كرد. كاتێكیش (ئایینى ئیسلام) له‌ ساڵى (610ز) ده‌ركه‌وت، جارێكى تر چالاكیى ئه‌و ئایینه‌ى سنووردار كرد و په‌یڕه‌و و باوه‌ڕدارانى به‌ره‌و كه‌مبوونه‌وه‌ برد. هه‌موو ئه‌وانه‌ش ئه‌مانگه‌یه‌ننه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ تێڕوانین و گه‌یشتن به‌ حه‌قیقه‌تى ئایینه‌كه‌ قورس و ئاڵۆز بێت و بكه‌وێته‌ به‌رده‌م بۆچوونى جیاوازى ئایینناس و مێژوونووسان و نووسه‌ر و گه‌شتیار و خۆرهه‌ڵاتناسان.
لێره‌وه‌ كاتێك ده‌مانه‌وێت پێناسه‌یه‌كى زانستى بۆ ئایینى زه‌رده‌شتى بكه‌ین و له‌ كۆى بۆچوونى ئایینناس و مێژوونووسان و توێژه‌رانى ئه‌و بواره‌ بۆچوونێكى گشتگیر دروست بكه‌ین، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ ئایینه‌ دیاره‌كانى مێژوو داده‌نرێت، كه‌ سه‌رجه‌م باوه‌ڕ و بنه‌ما و ئه‌ركه‌ ئایینییه‌كانى له‌خۆ گرتووه‌ و خاوه‌نى په‌یڕه‌وانى تایبه‌ت به‌ خۆى بووه‌. هه‌روه‌ها به‌هۆی بوونى په‌یامبه‌ر و كتێبه‌ پیرۆزه‌كه‌ى، كه‌ (ئاڤێستا)یه‌، ده‌كرێت وه‌ك ئایینێكى ئاسمانى حیساب بكرێت. جیاواز له‌وانه‌ش خودى (زه‌رده‌شت) وه‌ك دامه‌زرێنه‌ر و په‌یامبه‌رى ئایینه‌كه‌ به‌ كه‌سایه‌تییه‌كى خوێنده‌وار و بیرمه‌ندێكى سه‌رده‌مه‌كه‌ى ناسراوه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ش وای كردووه‌، به‌شێك له‌ ئایینناس و مێژوونووسان و توێژه‌ران، ئایینه‌كه‌ به‌ ئایینێكى ئاسمانى نه‌زانن و وابه‌سته‌ى خودى (زه‌رده‌شت)ى بكه‌ن و كتێبه‌ پیرۆزه‌كه‌ش بۆ ئه‌و بگێڕنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ش شتێكى وه‌هاى له‌ گه‌وره‌یی ئایینه‌كه‌ كه‌م نه‌كردووەته‌وه‌، چونكه‌ خودى په‌یامبه‌ره‌كه‌ له‌ هیچ ده‌ق و وته‌یه‌كی خۆیدا باسى له‌وه‌ نه‌كردووه‌ كه‌ خۆى ئایینه‌كه‌ى هێنابێته‌ بوون و په‌یڕه‌وانى بۆ په‌ره‌ستنى خۆى هان دابێت، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه،‌ داواى گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ لاى (ئاهورامازادا) كردووه‌ و په‌یڕه‌و و مرۆڤایه‌تی بۆ په‌ره‌ستنى خوداى تاك و ته‌نیا هان داوه‌. بۆ گه‌یشتن بۆ خوداپه‌ره‌ستییه‌كى ڕاسته‌قینه‌ش، له‌سه‌ر په‌یڕه‌وانى پێویست بوو حیساب بۆ هێز و توانا و سه‌ركێشییه‌كانى (ئه‌هریمه‌ن) بكه‌ن و كارێك نه‌كه‌ن به‌ تووڕه‌بوونى ئه‌و دووچارى هه‌ڵه‌ و تاوانى گه‌وره‌ ببن و له‌ (ئاهورامازدا) دوور بكه‌ونه‌وه‌. ئه‌م لایه‌نه‌ش له‌ باسه‌كانى داهاتوودا شرۆڤه‌ ده‌كه‌ین.
سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1. د. جهانگیر اوشیدری: دانشنامه‌ مزدیسنا.
2. مرسیا الیاده‌: تاریخ المعتقدات و الافكار الدینیه‌.

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About زريان احمد

Check Also

poti23

نەستوورییەكان چۆن هاتنە کوردستان؟

نەستوورییەكان چۆن هاتنە کوردستان؟ نان بە نرخی ڕۆژ خواردن مێژوو نییە! خوسرەو جاف سەردەمانە تێفكرین …