Home / بەشی مێژووی كورد / كورتەیەك لە ژیان و سەردەمی فەرمانڕەوایی سلێمان پاشای بابان(1828-1838) ‌

كورتەیەك لە ژیان و سەردەمی فەرمانڕەوایی سلێمان پاشای بابان(1828-1838) ‌

كورتەیەك لە ژیان و سەردەمی فەرمانڕەوایی سلێمان پاشای بابان(1828-1838) ‌

slemani612

عومەر ئیسماعیل مارف *
سلێمان كوڕی( ئەورەحمان پاشا 1789-1813ز)ی كوڕی(مەحموود پاشای یەكەم1773-1782ز)ی كوڕی(خالید پاشای یەكەم1729-1743ز)ی كوڕی(سلێمان بەبە1663-1686ز)ی كوڕی(فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانە1610-1663ز)بووە، هەر چەندە هەتا ئێستا هیچ سەرچاوەیەك لەبەر دەست دا نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە لەبەر ئەوەی كوڕی میری بابان و لە بنەماڵەیەكی دەست رۆیشتوو خوێندەواری ئەو كاتەی كوردستان بووە، هەر لە تەمەنی(5)ساڵییەوە فێری نووسین و خوێندن كراوە و مامۆستای تایبەتی بۆ گیراوە، دواتریش لە حوجرە و خوێندنگا ئایینییەكان دا وانەی خوێندوە و فێری بنەماكانی شەرع و ئایینی ئیسلام كراوە و لە پاڵیشی دا زمانەكانی؛ (عەرەبی، توركی عوسمانلی و فارسی)فێر بووە.
لە تەمەنی گەنجێتیش دا، وەكو هەر بەگزادەیەك و كوڕی ئازاترین و بەناوبانگترین پاشای بابان بە جلی جوان پۆشتەكراوە، لە ناو كۆشك و دیوەخان و ناو كۆڕی گەورەپیاوان و خاوەن ئەزمونی ئەو كاتەدا گەورە بووە و لەسەر سوار چاكی و نیشان شكێنی راهێنراوە، هەروەها كاتەكانی دەست بەتاڵیشی بە سواری باشترین و رەسەنترین ئەسپی ئەو كاتە بەراو و گەشت و سەیران لەگەڵ هاوڕێ‌ و هاو تەمەن و كەسە نزیكەكانی دا بە سەربردوە.
هێمن و بەهیممەت دیار بوو
بەپێی سەرچاوەكەی(كلۆدیۆس جەیمس ریچ1787-1821ز)كە لەكاتی گەشتەكەی ساڵی(1820ز)دا بۆ كوردستان لە سەردەمی فەرمانڕەوایی(مەحموود پاشای دووەم1813-1841ز)میری بابانی برای دا، لە سلێمانی چاوی بە سلێمان پاشای چوارەم كەوتووە نووسیوویەتی؛ (پیاوێكی چاو شینی باڵا بەرز و بەخۆوە بوو، لە هەڵسوكەوتیش دا هێمن و بەهیممەت دیار بوو، شێوەی زۆر لە ئەورەحمان پاشای باوكی دەچوو.)
هەتا ئێستاش بەهۆی نەبوونی سەرچاوەوە بە دروستی رون نەبووەتەوە لەگەڵ كچی كام كەسایەتی و بنەماڵەدا هاوسەرگیری كردوە و ناوی چی بووە، بەڵام ئەوە زانراوە كە سلێمان پاشا(8)كوڕی بە ناوەكانی؛ (ئەحمەد پاشا، عەبدوڵڵا پاشا، محەمەد بەگ، حەسەن بەگ، قادر بەگ، مستەفا بەگ، حسێن بەگ و عەلی بەگ)و هەروەها(5)براشی بە ناوەكانی؛ (مەحموود پاشا، عوسمان بەگ، حەسەن بەگ، یووسف بەگ و عەزیز بەگ)هەبووە.
بەخوێندنەوە و چاو خشاندن بە مێژووی پتر لە دوو سەدەی میرنشینی بابان دا، ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە هەموو میر و پاشاكان بە بێ‌ جیاوازی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی خۆیان دا هەمیشە لە گشت بوارەكانی سیاسی، سەربازی، ئەدەبی، كۆمەڵایەتی، ئاواكاری و…..هتد لە هەوڵ و تێكۆشانی بەردەوام دا بوون، هەر بۆیە لە رابردوودا چەندین كاری گرنگ و ناوازەیان ئەنجام داوە كە لە ئێستادا بوون بە شوناس و مێژووی نەتەوەیەك و جێگای شانازی هەر كوردێكن.
سلێمان پاشای چوارەم
ئەگەرچی هەر لە دەیەكانی سەرەتای دەركەوتن و سەرهەڵدانی بابانییەكان دا، لە پێناو قۆرخ كردن و بەدەسەڵات گەیشتنی هەندێك لە پاشا و بەگەكانی ناو بنەماڵەی فەرمانڕەوا، بارودۆخی میرنشینەكە بە چەندین هەوراز و نشێوی نا لەبار و كێشمەكێش و نا كۆكی جۆراو جۆری نە خوازراو و نا رەوادا تێپەڕبووە، بە جۆرێك هەندێك لە كاراكتەرەكان هەرگیز سڵیان لە خیانەتی گەورەی نیشتمانی و ئاژاوەگێڕی و خوێن رشتنی خەڵكانی بێ‌ تاوان و كاولكاری ناوچەكە نەكردوەتەوە.
بەداخەوە لەو پێناوەش دا، سلێمان پاشا پشكی شێری بەركەوتووە كە ئێمە لێرەدا بۆ باشتر ناسینەوەی بە(سلێمان پاشای چوارەم)ناومان بردوە، چونكە پێشتر و هەر لە ناو میرنشینی بابان دا(3)كەسایەتی تر بە ناوی سلێمان پاشا فەرمانڕەواییان كردوە كە هەر یەكە لە(سلێمان بەبە)ی كوڕە گەورەی فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانە، هەروەها(سلێمان پاشا1747-1765ز)ناسراو بە سلێمان پاشای كوژراو و(سلێمان پاشای سێیەم1808ز)ی كوڕی(برایم پاشا1782-1802ز)ی بنیادنەری شاری سلێمانی و ئامۆزا و ژن برای ئەورەحمان پاشای باوكی سلێمان پاشای باس كراو بوون.
هەر چەندە سلێمان پاشای چوارەم بە پچڕ پچڕی تەنها ماوەی(10)ساڵ تەمەن ماوەی داوە فەرمانڕەوایی میرنشینەكە بكات، بەڵام لە پێناو وەرگرتنی دەسەڵات و مانەوە لە دەسەڵات دا، روو بەرووی چەندین ئازار و مەینەتی و تانە و تەشەری رەوا و نا رەوا بووەتەوە. بەوەی كاتێك بۆ یەكەم جار لە ساڵی(1828ز)لەسەر وەختی سەركەوتنی هێزێكی شەڕكەری مەحموود پاشای دووەمی برا گەورەی دا لە بەرامبەر پاشەكشە و راوەدونانی سەربازەكانی(محەممەد پاشا1813-1836ز)ی میری سۆران لە ناوچەی(خۆشناوەتی)لە هەمان شەوی گەمارۆدانی قەڵای ناحیەی(سكتان)ی ئێستا بە شێوەیەكی زۆر نا بەرپرسانە و دوور لە هەر هەست و سۆزێكی كۆمەڵایەتی، ئایینی و مرۆڤایەتی لەو كاتە وەختە چارەنووسساز و هەستیارەدا، بە هۆی چاوچنۆكی و پاوان كردنی تاك لایەنەی دەسەڵات، لە هێزەكەی خۆیان جیابووەتەوە و لەگەڵ نیوە لە سەربازەكان دا رووە و سلێمانی گەڕاوەتەوە، پاشان رۆژی دواتر بە كودەتایەكی سپی دەستی بەسەر فەرمانڕەوایی میرنشینەكەدا گرتووە.
پێنج جار دەسەڵاتیان لە یەكتری زەوت كردوە!
بەپێی سەرچاوەكان؛ هەر لەو ساڵەدا، سێ‌ جاری تر بە شەڕ و نیوە ئاشتی دەستی بەسەر دەسەڵاتی بابان دا گرتووە، بە جۆرێك سلێمان پاشا لە لایەن (داوود پاشا1816-1831ز)ی والی ئەو كاتەی بەغداوە پشتیوانی سەربازی و مادی كراوە، بێ‌ گومان تەنها مەبەستیش لەو كارە درێژەپێدان و قوڵتركردنەوەی نا كۆكی و ململانێكانی ناو بنەماڵەی بابان بووە، مەحموود پاشاش بە هاوكاری سوپای حكومەتی قاجاری ئێران و بە تایبەت والی كرماشان، چەند جارێك روو بەرووی یەكتری بوونەتەوە و شەڕی خوێناوی لە نێوانیان دا روویداوە كە لە ماوەی(6)ساڵ دا پێنج جار دەسەڵاتیان لە یەكتری زەوت كردوە!
جێگای ئاماژەیە، سەرەڕای ئەو بارودۆخە نا لەبارە سیاسی و سەربازییەی كە لەو كاتەدا میرنشینەكە پێی دا تێپەڕبووە، سلێمان پاشا توانیوویەتی بە لێهاتوویی و زیرەكی خۆی لە چەند خاڵێك دا رێككەوتنێكی ئاشتیانەی سیاسی لەگەڵ محەممەد پاشای میری سۆران واژۆ بكات و لە باكوور و خۆر ئاوای میرنشینەكەوە مەترسی دەرەكی لەسەر ناوچە جیاجیاكانی ژێر دەسەڵات و قەڵەمڕەویەكەی دووربخاتەوە، هەروەها بە شێوەیەكی فەرمیش سنووری میرنشینەكەی دیاری بكات. جگە لەوەش، نووسینەكانی(جەیمس بیللی فریزەر1783-1856ز)ی گەڕیدەی سكوتلەندی بەڵگە و سەلمێنەری ئەو راستیەن كە سلێمان پاشا چەندە مرۆڤێكی هۆشیار و شارەزای كاروباری سیاسی و ئاگاداری رووداوەكانی رۆژگاری ناوچەكە و تەنانەت جیهانیش بووە.
كاروبارەكانی رۆژانەی هاوڵاتیانیان راپەڕاندوە
لە بواری بنیادنان و ئاواكاریش دا، هاو شێوەی میرەكانی پێشووتری بنەماڵەكەی لە پاڵ شەڕ و داگیركاری سوپا وێرانكەرەكانی وڵاتانی دەوروبەردا، بە خەمخۆری و پشتیوانی خەڵكانی دڵسۆز هەمیشە لە هەوڵی ئاوەدان كردنەوە و بەرەو پێشبردنی سیستمی حوكمڕانی و كارگێڕی میرنشینەكەی دا بووە، هەر وەكو لە ئاژاوەكەی(حەمە شەریف هەمەوەند)ەوە دەردەكەوێت، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی سلێمان پاشادا قشڵەی سەرای سلێمانی دروست كراوە و پاشان دامودەزگاكانی ئەو كاتەی حكومەتی سلێمانی و میرنشینی بابان لە وێوە كاروبارەكانی رۆژانەی هاوڵاتیانیان راپەڕاندوە.
دوا جار سلێمان پاشای چوارەم لە یەكێك لە رۆژەكانی ساڵی(1838ز)دا، كۆچی دوایی كردوە، پاشان لەرێ‌ و شوێنێكی شكۆداردا لە گردی(سەیوان)لە سلێمانی بە خاك سپێردراوە، دواتریش(ئەحمەد بەگ)ی كوڕە گەورەی لە نێوان ساڵانی(1838-1847ز)شوێنی باوكی گرتووەتەوە و بووە بە میری بابان.
جێگای ئاماژەیە، لەو كاتەدا(مەلا خدری نالی1800-1856ز)كە یەكێك بووە لە هۆنەرە بە ناوبانگەكانی ئەو رۆژگارە و لە ئێستادا لەگەڵ هەر یەكە لە(سالم و كوردی)هاوڕێی دا بە هۆزانڤانانی سێ‌ كوچكەی بابان ناسراوە، هۆنراوەیەكی بە پێز و پڕ مانای نووسیووە كە تیایدا جگە لە وەی ساڵی كۆچی دوایی سلێمان پاشا و هاتنە سەر دەسەڵاتی ئەحمەد پاشای بە ژمێرەی ئەبجەدی دیاری كردوە، لە یەك كات دا هەم لاواندنەوەیەكی خەماوییە بۆ مەرگی ناوادەی سلێمان پاشا و هەم پێداهەڵدان و ستایشێكیشە بۆ ئەحمەد پاشای جێنشین و دوا میری بابان.

 

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About زريان احمد

Check Also

1488105510406

ڕۆڵی عەشیرەتی جاف لە مێژووی هاوچەرخی کورد دا

ڕۆڵی عەشیرەتی جاف لە مێژووی هاوچەرخی کورد دا داگیرکردنی عێراق لەلایەن بەریتانیاوە پاش بەرپابوونی جەنگی …