Home / مێژووى جیهان / کورتەیەک دەربارەی رەچەڵەکی مرۆڤ

کورتەیەک دەربارەی رەچەڵەکی مرۆڤ

skulls-hominid-564x400

ئامادەکردنی: حکمت معروف (*)

پێشەکی:

        لەوەتەی مرۆڤ بۆتە خاوەنی ژیریی و کەوتۆتە پرسیارکردن لە ئایتمەکانی دەرەوەی خۆی، ملیۆنان پرسیاری وەڵامدراوە و بێ وەڵامی کردووە، دەکرێت سەرەتای پرسیارەکانی مرۆڤ لە دیاردە و ئایتمە سروشتییەکانی دەورووبەری بووبێت، و هەر لەو سەردەمەوە هەندێک وەڵامی یەکلاییکەرەوەی بۆ بەشێک لە پرسیارەکانی دەستکەوتبێت.

        دەبێت وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی مرۆڤ دەربارەی هەور و باران و ئاگر و هەموو ئایتمە جۆراوجۆرەکانی تری سروشت چەند ساڵ و بگرە چەند هەزار ساڵی خایاندبێت! دەبێت پرسیارەکانی مرۆڤ دەربارەی میتافیزیک و هێزەکانی دەرەوەی سروشت، مرۆڤی تووشی چ گێنگڵدان و خەوزراندنێک کردبێت!؟ هەموو ئەم پرسیارکردنانەی مرۆڤ دەکرێت وەڵامیان درابێتەوە و دەشکرێت هێشتا نەوەکانیان بەشوێن وەڵامێکدا بگەڕێن.

        ئەوەی دەمەوێت لەم بابەتە کورتەدا باسی بکەم، ئەو پرسیارگەلە یەکجار دێرینەی مرۆڤە لە خۆی: (من چیم؟ من کێم؟ لە کوێوە هاتووم؟ بۆ لێرەم؟ بەرەو کوێ بەڕێوەم و ئامانج لە بوون و هاتن و رۆشتنم چییە؟)

        لەم بابەتدا هەوڵدەدەم بە هیچ شێوەیەک بەلای ئاییندا نەڕۆم، چونکە ئایین لە رێگەی کتێبە ئاسمانییەکانەوە وەڵامی موتڵەقی خۆی داوەتەوە، بەوەی کە مرۆڤ چییە و چۆن دروستکرا و بۆ دروستکرا و کار و ئەرکی چییە و بۆ کوێش دەگەڕێتەوە.

 

 

        مرۆڤ چییە؟

        مرۆڤ (Homo sapiens) زیندەوەرێکە لەسەر دوو قاچ دەڕوات و یەکێکە لە شیردەرە (مەمکدار)ە سەرەکییەکان. مرۆڤ تاکە زیندەوەری خاوەن ئاوەزە و بەوە لە زیندەوەرانی تر جیادەکرێتەوە کە دەماخێکی یەکجار پێشکەوتووی هەیە، ئەم دەماخە  توانای بیرکردنەوە و قسەکردن و بیرکردنەوەی خۆیی و ناوەوەیی (التفکیر الذاتی و الداخلی) پێبەخشیوە و لە رێگەیەوە چارەسەری کێشەکانی پێدەکات.

        بەسەر ئەوەشەوە مرۆڤ خاوەنی لەشێکی رێکە و چوار پەلی دابڕاوی لە یەکتر هەیە، کە جوڵاندن و بەکارهێنانیان ئاسانە و بە هەمەئاهەنگی لەگەڵ دەماخدا کاردەکەن. ئەم جیاکەرەوەیە وای لە مرۆڤ کردووە ببێتە تاکە زیندەوەر کە بتوانێت توانا عەقڵیی و جەستەییەکانی بەکاربهێنێ بۆ دروستکردنی کەلوپەلی یەکجار ورد کە پێویستی پێیەتی، ئەمە جگە لە توانای ئەفراندنی هونەر و ئەدەب بە گشتی.

 

       

گەشەکردنی جینی (تطور الجینات) (The evolution of genes)

        ئەگەر بمانەوێت قسەیەکی زانستی لە بارەی رەچەڵەکی مرۆڤەوە بکەین، ئەوا دەبێت لە گەشەکردنی جینییەوە دەستپێبکەین، جارێ بابزانین گەشەکردنی جینی چییە؟

        گەشەکردن: گۆڕان یان گەشەکردنێکی بایۆلۆجییە، بەهۆیەوە وەچەیەکی نوێ (نەوەیەکی نوێ) پەیدا دەبێت کە گۆڕانکاری پێوەدیارە و ”جیاوازە لە ئەسڵەکەی.“

        گەشەکردن تەنها بە واتای گۆڕینی شتەکان نییە بەپێی کات، بێگومان زۆر شت هەیە بەپێی کات گۆڕانی تێیدا روودەدات، بۆ نموونە: مۆدێلی ئۆتۆمبێلەکان دەگۆڕێن، بەشێک لە دارەکان بە هاتنی پاییز گەڵایان دەوەرێت، شاخە بەرزەکان بەهۆی هۆکارەکانی کەشکارییەوە نزمدەبنەوە، بەڵام ئەمانە بە گەشە ئەژمار ناکرێن، چونکە هیچ پەیوەندییەکی ئەندامییان بەو گۆڕانکارییەوە نییە، بەڵکو گۆڕانکاری ئەوەیە کە (بنەچەیەکی هاوبەش) (اصل المشترک) بدات بە جۆرەکانی بوون لەسەر زەوی.

        گەشەکردنی جینی، واتە کۆی زیندەوەرەکانی سەرزەوی هەموویان لە بنەچەیەکەوە هاتوون، و دەکرێت هەموو ئامۆزای یەک بن، بە واتایەکی تر دار هەنجیر کچی مامی مرۆڤە و نەهەنگ کوڕی مامی باڵندەیەکی وەک هەڵۆیە.

 

 

        رێکەوتێکی سەیر:

        جاکۆلین یۆهانسن (Jacqueline Johanson) کە هاووڵاتییەکی ئەمریکییە، تەنها بۆ زانینی هەندێک زانیاری لەسەر بنەماڵەکەی پشکنینی جیناتی خۆی کرد، تا بزانێت رەگوڕیشەی خێزانەکەی چییە و دەگەڕێنەوە بۆ کام ناوچەی جیهان، بەڵام کارەکە زۆر لەوە گەورەتر بوو، دەرکەوت بنەماڵەی جاکۆلین لە کۆیلەیەکی ئەفریقییەوە سەرچاوەیان گرتووە کە لە سەدەی هەژدە هێنرابووە ئەمریکا، لەوە گرنگتر پشکنینەکە دەریخست کە جاکۆلین هەڵگری جۆرێک (جینی نێرانەیە) کە دەگەڕێتەوە بۆ رابردووەیەکی زۆر دوور! کە نزیکەی دووسەد هەزار ساڵە!؟

        زانای بایۆلۆجی میشێل هامەر (Michael F. Hammer) کە هەستا بە شیکردنەوەی جیناتی بنەماڵەی یۆهانسۆن دەڵێت: دۆزینەوەی ئەم جینە بەڵگەمان دەداتێ کە باوانی ئێمە پەیوەندی سێکسییان لەگەڵ جۆرێکی تری مرۆڤ هەبووە، کە لە مرۆڤی ئێستا کۆنترن. بە واتایەکی تر، نەنکی هەرە کۆنی مرۆڤی ئێستا لەگەڵ پیاوێک لە جۆرێکی تری مرۆڤ سێکسی کردووە، کە ئەگەر زۆرە یەکێک لەم دوو جۆرەی مرۆڤ بووبێت (Homo Heidelbergensis) مرۆڤی هایدلبێرگ یان (Homo Erectus) مرۆڤی ئێرکتۆس.

 

 

        با بگەرێنەوە بۆ سەرەتا: ئێمە کێین؟ رەچەڵەکمان چییە؟

        بەپێی زانستی بایۆلۆجی و وردتر بەپێی زانستی جینەکان مرۆڤی ئێستا لە جۆرێکی یەکجار کۆنی هاوشێوەی مرۆڤەوە سەرچاوەی گرتووە.

        مێژووی گەشـەسەندن و پەرەسەندنی مرۆڤ لەنێو (ترشی ناوکی) (الحمض النووی) (DNA) ناو خانەکانی لەشی مرۆڤدا نووسراوە، کاتێک مناڵمان دەبێت بێگومان ئەو ترشە ناوەکییەیان بۆ دەگوێزرێتەوە، کە نیوەی لە باوک و نیوەکەی تری لە دایکییەوە وەردەگرێت و ژمارەی کرۆمۆسۆمەکانی (23) جووتە. کاتێک مناڵەکانیشمان وەچەدەخەوە ترشە ناوەکییەکان سەرلەنوێ تێکەڵ دەبێتەوە. لێرەوە ترشە ناوەکییەکان پێکدێن لە ترشی ناوەکی باوانیان بە درێژایی نەوەکان، بەڵام یەک کرۆمۆسۆم هەیە بە هیچ شێوەیەک تێکەڵ نابێت، ئەویش (کرۆمۆسۆمی نێرینەییە)، چونکە بەرانبەری ئەو کرۆمۆسۆمە لە مێینەدا نییە. ئەم کرۆمۆسۆمە دەکەوێتەڕێ لەسەر هێڵی باوکان بەبێ هیچ گۆڕانێک، هەر ئەمەشە وایکردووە کە بتوانین بگەڕێنەوە بۆ سەرچاوەکەی! بێگومان لە مەیاندا گۆڕان ئەستەم نییە.

        توێژەران دەڵێن: هەموو مرۆڤەکانی ئێستا دەگەڕێنەوە بۆ سەر یەک کرۆمۆسۆمی نێری، کە ناویانناوە (ئادەمی جینی) (Y-chromosomal Adam)، بێگومان ئەم ئادەمە جینییە ئەوە نییە کە لە تەوراتدا ناوی هاتووە. ئادەمی کرۆمۆسۆمی بە تەنها نەژیاوە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە لە چرکەیەکی مێژووییدا هێڵەکانی تری کرۆمۆسۆم وەچەیان وەستاوە! کە لەوانەیە هۆکارەکەی دەستنەکەوتنی هاوسەر یان نەزۆکی بووبێت. بەپێی ئەم بۆچوونە ئادەمی جینی نزیکەی (100 بۆ 120) هەزار ساڵ پێش ئێستا لە ئەفەریقیا ژیاوە.

 

 

        خاڵێکی گرنگ:

        سەرەڕای ئەوەی کە کۆپیبوونەوەی زنجیرەی ترشی ناوکی، بەشێوەیەکی یەکجار ورد روودەدات، بەڵام هەندێکجار دزەکردن یان بازدانێک (تسلل ، گفرە) روودەدات. وەک بنەمایەک ئەم دزەکردن و بازدانە هیچ گرنگییەکی بایۆلۆجی نییە، بەڵام لە لای زانایانی بۆماوە ئەم بازدانە گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە دڵنییان وەچەی دواتر هەڵگری ئەو بازدانە دەبێت.

        روونتر، ئەو بازدانە دەبێتە خاڵی وەرچەرخانی مێژوویی و دەستنیشانی کاتی روودانی گۆڕانکاری و پەیوەندی نزیکایەتی دەکات! کە ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ کێشانی داری بۆماوەیی خێزان، چونکە تا جیاوازی نێوان دوو کرۆمۆسۆمی نێری زۆر بێت لە یەک نیشاندەرەوە (مٶشر)، بەڵگەی ئەوەیە کە باپیرە گەورەیان لە سەردەمێکی کۆنتردا ژیاوە.

        لە رێگەی بەراوردکردنی نیشاندەرەکان (مٶشرات) لە نێوان گەلەکانی جیهاندا، توێژەران دەتوانن لێکۆڵینەوە لە مێژوو و نزیکایەتی نێوان مرۆڤەکان بکەن، بۆ نموونە: لە ئێستادا دەزانین کە کۆی مرۆڤەکانی دەرەوەی ئەفەریقیا، بۆ کۆمەڵێک مرۆڤ دەگەڕێنەوە کە (60 تا 80) هەزار ساڵ پێش ئێستا، ئەفەریقایان جێهێشتووە.

        تا ئێرە بەشێکی کەم لە پرسیارەکە وەڵامدرایەوە کە کۆی مرۆڤەکانی دەرەوەی کیشوەری ئەفەریقیا وەچەی کۆمەڵێک مرۆڤن کە (شەست بۆ هەشتا) هەزار ساڵ پێش ئێستا لە ئەفەریقیاوە کۆچیانکردووە بۆ دەرەوە.

 

 

        دیسان دەچینەوە لای (جاکلین یۆهانسن) و دەپرسین:

        کەی و لە کوێ، ئەو کرۆمۆسۆمە نێرییە گوازرایەوە؟

        میشێل هامەر بڕوایوایە، کە ئەو یەکتربینینە (مەبەست پێی سێکسکردنی نەنکی مرۆڤی ئێستایە لەگەڵ جۆرێکی تر لە مرۆڤ) لە رۆژئاوای کامیرۆن روویداوە، چونکە هامەر کرۆمۆسۆمێکی هاوشێوەی ئەوەی (یۆهانسن)ی لە نێو کۆمەڵێکی ئەتنی بچووک دۆزییەوە کە پێیاندەڵێن: (گەلی مبو) و لە رۆژئاوای کامیرۆن و گۆنگۆ دەژین.

        زانایانی جینات دەڵێن گەلی مبو، لە شوێنێک دەژین، کە تەنها (800 کم) دوورە لە ناوچەیەک بەناوی (لو ئێلێرۆ) (Iwo Eleru)، کە زانای ئەنترۆبایۆلۆجی (کریـــــس سترینگەر) (Chris Stringer) پاشماوەی مرۆڤی لێ دۆزییەوە کە دەگەڕێنەوە بۆ (13) هەزار ساڵ پێش ئێستا، و شێوەی دەموچاویان دەگەڕێنەوە بۆ (جۆرێکی کۆن و نەزانراو) لە (مرۆڤ).

        سترینگەر دەڵێت: کەللەسەری پان و درێژ، هاوشێوەن لەگەڵ ئەو کەللەسەرانەی دەگەڕێنەوە بۆ (100) هەزار ساڵ پێش ئێستا، کە ئەمەش دیسان بەڵگەیە لەسەر تێکەڵاوبوونی جۆرە کۆنەکان و جۆرە نوێکانی مرۆڤ، کە لە ئەنجامی هاوسەرگیرییانەوە (وەچەیەکی جیاوازیان) خستۆتەوە.

        هامەر لە ساڵی 2011 دا، جینێکی لەنێو سێ کۆمەڵی ئەفەریقیدا دۆزییەوە کە لە (جۆرێکی کۆن و نەزانراوەوە) سەرچاوەیان گرتبوو، دیسان لە ساڵی 2013 تیمێکی ئەڵمانی ســــــەلماندیان (مرۆڤی دینیسوفای ئــــاسیایی) (denisova) کە هاوسەردەمی نیاندەرتاڵ و هۆمۆیە، لەگەڵ جۆرێکی کۆن و نەزانراوی مرۆڤ تێکەڵ بووە و وەچەیان خستۆتەوە.

        لە هەر سێ حاڵەتەکەدا گومان هەیە کە ئەوجۆرە مرۆڤە کۆنە نەزانراوە باوکی رەسەنی مرۆڤی هایدلبێرگ (heidebergensis) بێت.

 

 

        پرسیارێکی گرنگ:

        ئەگەر رەچەڵەکی مرۆڤ لە مەیموونەوەیە، بۆچی هێشتا مەیموونەکان هەن؟ بۆ ناگۆڕێن بە مرۆڤ !؟

        زۆرجار ئەم پرسیارە لە لایەن ئەو کەسانەوە دەکرێت کە بڕوایان بە دروستکردنی ئەو ئادەمە هەیە کە لە تەوارتدا هاتووە و پرسیارێکی یەکجار مەنتیقییە.

        وەڵامی زانستییانەی ئەم پرسیارە ئەوەیە: مرۆڤی ئێستا (HOMO SAPIES) هاوسەرچاوەیە لەگەڵ (شامپانزی) لە رەچەڵەکێکدا کە پێش (شەش ملیۆن ساڵ) لە ئەفەریقیا ژیاوە. ئەم راستییە لە لایەن زانستی جینەکانەوە پشتڕاستکراوەتەوە.

        کاتێک  بەراوردی نێوان ترشی ناوکی مرۆڤ و شامپانزی کرا، دەرکەوت (98.8 %) لە یەکدەچن!؟ بەسەرئەوەشەوە زانایان تەنها پشت بە هاوشێوەییی جینەکان نابەستن، بەڵکو پشت بە بەڵگەی جینی ناو ترشی ناوکی دەبەستن لە هەردوو جۆرەکەدا.

        باشترین بەڵگەش بۆ هــــاوڕەچەڵەکی مرۆڤ و شــــامپانزی و بونوبو: ریتوڤایرۆسە، (ERV)، کە دەکاتە (پاشماوەی تووشبوون بە درمە ڤایرۆسییەکان)، و نیشتنیان لە چەند شوێنێکی دیاریکراوی ناو ترشی ناوکی. زانایان بە روونی بۆیان دەرکەوت کە هەمان ئەو تووشبوونە ڤایرۆسییانە لەناو ترشی ناوکی (شامپانزی و بونوبو)دا هەیە. ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان بوو، بیستوچوار لەو تووشبوونانەیان لە هەمان شوێنی ناو ترشی ناوکی لە لای شامپانزی دۆزییەوە، کە بە رێژەی ( 100 %) لە یەکدەچن!

        جگە لەوە، پێکەوەنووسانی کرۆمۆسۆمی لە نێوان (جووتی دووەم) لەناو کرۆمۆسۆماتی مرۆڤ، (بێگومان مرۆڤ (23) جووت کرۆمۆسۆمی هەیە کە دەکاتە (46)، تەنها ”مەنگۆلی نەبێت کە 47 کرۆمۆسۆمی هەیە“)، بەڵام شامپانزی (24) جووت کرۆمۆسۆمی هەیە، ئەوەی جێگەی تێڕامانە (جووتی دووەم) لای شامپانزی رێک هاوشێوەی ئەوەی مرۆڤە، بەڵام پێکەوەنووساو نین، وەک ئەوەی مرۆڤ!؟

        بەسەرئەوانەشەوە، کۆمەڵێک جیناتی لەکـــارکەوتوو لە مرۆڤدا هەن، کـــە پێیاندەووتـرێت (JUNK DNA) و هیچ جۆرە کردارێک جێبەجێ ناکەن، ئەم لەکارکەوتنانە لە ئەنجامی بازدانی نیکلیۆتدی (گفرات نیکلیوتیدیە) دروست بوون و لەکاریخستوون.

        ئەوەی جێگەی تێڕامانە مرۆڤ و جۆرە نزیکەکانی وەک (شامپانزی و بونوبو و گۆرێلا) هەمان ئەو جینە لە کارکەوتووانەیان هەیە، لەوەش گرنگتر بە هەمان بازدان لەکارکەوتوون!؟

        ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە ئەو بازدانانە لە (یەک رەچەڵەکی هاوبەش)دا  روویانداوە و گواستراونەتەوە بۆ هەموو ئەو جۆرانەی لەو رەچەڵەکە هاوبەشەوە هاتوون.

•••

 

 

*) خوێندکاری بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکان – ئێواران، زانکۆی سلێمانی.

 

 

        سەرچاوەکان:

 

1) WWW.ALETEJAHTV.ORG  (الاتجاه)

2) WWW.ASLELENSAN.BLOGSPOT.COM

اصل الانسان، منظور علمي .. د. حامد علوان

3) WWW.ONLYSCIENCE.ORG  (العلم فقط)

4) WWW.LYRIENTUBE.BLOGSPOT.COM  (اسرار لسیت للجمیع)

اصل الانسان الجینی، هل هو ادم ؟

 

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

1488291361158

مێژووی تەمومژاوی فڕۆکەی Blackbird لە جەنگی 1973 !

مێژووی تەمومژاوی فڕۆکەی Blackbird لە جەنگی 1973 ! جەنگی ئۆکتۆبەرى 1973 (جه‌نگی ڕۆژی لێخۆشبوون – …