Home / مێژووى جیهان / مێژووی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تیی کۆماری تورکیا ومکانیزمه‌کانی ده‌سه‌ڵاتداری له‌ دوێنی و ئه‌مڕۆدا

مێژووی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تیی کۆماری تورکیا ومکانیزمه‌کانی ده‌سه‌ڵاتداری له‌ دوێنی و ئه‌مڕۆدا

turkk

د. هیوا پهناهی
مامۆستای زانسته‌ سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تییکان، زانکۆی پاندیۆس، ئاتینا

ئهم وتارهبهئهم مهبهستهنووسراوهچونکهناوهندێکی توندی شهڕ وپێکدادان و دابهشکردنهوهی دهسهڵات لهلایهن زل هێزهکانهوهبۆجارێکی دیکهلهمێژووی هاوچهرخی کوردوستاندا، ئهوهشهڕێکی قورس لهکوردوستانی سوریه‌ –تورکیا لهئارا دایهو ههر چهندهمکانیزم وهماشێنی مهرگ دژی کورد قهت لهلایهن ئهووڵاتانهی کوردییان لێ ههیهڕانهوهستاوه‌. بۆ ئهم مهبهستهدهبێ ئێمهش بهنۆرهی خۆمان بتوانین بیر وتوانای ههمبهرهکانمان بناسین و ئهو رووداوانهی لهدونیا روو دهدات خوێندنهوهی ژیرانهیان بۆ بکهین تا گهلی ئێمهدۆڕاو نهبێت و ئاوا نەبێ کە پاشان تهنیا لاواندنهوهو شیوهنمان بۆ بمێنێتهوه‌.

تورکانی سهلجووقی لهسهدهی ۱۱ زاینییهوهبۆ یهکهم جار پێیان نایهئاسیای بچووک و ناوهندهکانی ناو ئیمپراتۆری بیزانس کهئیمپراتووری رۆمی شهرقیان پێ دهگوت کهجیاوازهلهگهڵ ئیمپراتۆری رۆمی غهربی رۆژئاوایی لهزۆر بواردا ههبوو، بو نموونهلهبهشی رۆژائاوادا کلیساکی کاتۆلیک و سهدهکانی ناوهڕاست فهزایهکی کۆنهپهرهستانهدهرمارگرژی زاڵ بوو وهدژایهتی ههمهجۆرهی زانست و کلتوورو خهڵکی دهکرد.

بهپێچهوانهوهئیمپراتووری رۆمی ئۆرتۆدۆکسشهرقی کهپایتهختیان شاری کۆستاندینوپۆلی بووئیستانبوول بوو بۆ ههزار ساڵ شارستانیهت و دهسەڵاتێکی تایبهت و مرۆڤییان ههبوو بهپێ سهر چاوهکان وهلێکۆلهرانی ئهم بواره‌. گرینگیڤیزاندیۆسلهمهدایهکهزمانی یوونانی زمانی رهسمی ئهم سیستهسیاسیهبووه و بهگشتی رۆحیانهتی مێژوویی یوونانیهکان خاڵێکی سهرهکی وحاشاههڵنهگره‌. ههر وهک چۆن مرۆڤ لهدایک دهبێ و لە ناو رووداوهکاندا کاراکتری خۆی بنیات دهنێ پیر دهبێ و تێک دهچێ ئیمپراتووریبیزانسڤزاندیۆسبهرهو رووی سهردهمێک دهبێتهوهکهلهناو خۆیدا تێک دهچێ* تورکانی سهلجووقی بۆ یهکهم جارپێ دهنێنهناو ئاخی ئاسیای بچووک لهساڵی ۲۶.۸.۱۰۷۱ زایینی لهشهڕیمهڵازگردسوپای بیزانس نسکۆ پێ دێنن وهئهمهدهبێتهسهرهتایهک بۆ ههڵوهشاندنهوهی بهتهوای لهساڵی ۲۹.۵.۱۴۵۳ زایینی بهدهستی تورکانی سهلجووقی.

ههر وهک دهزانین تورکانی سهلجووقی بهشێوهی پێوهندیهخزمایهتی و ژن هێنان لهگهلانی ناو ئیمپراتووری فارسی بوون بهخاوهن دهسهڵاتی تایبهت بهجۆرێک کهپهرهیان بهئهدهبی فارسی دهدا کهبتوانێ پشتیوانیان بکات بۆیهبههاتنیان بۆ ناوچهی دهسهڵاتیبیزانسناوهندهکانی دهسهڵاتی یوونانیئورتۆدۆکسبهدهستهوهگرت بهڵام بهرۆحیانهتی ئوسمانیسونهی حهنهفی.

ئیمپراتوورییهکان بهکۆ ههموویان پێک هاتوون لهگهلانی جۆربهجۆر ودهوڵهتی کۆماری تورکیهدرێژه ی ئهم سییستهمهیه‌.

ئۆسمانیزمبهئهو مکانیزمهدهگوترێ کهکۆمهڵهیئیتحاد و ترقیبهکاری دهبرد بۆ ئهوهی ئهو گهلانهی مابوونهوهلهناو ئیمپراتووریدا بیانخاتهخزمهتی ئهم ئایدئۆلۆژییه، بۆ ئهم مهبهستهساڵی ۱۹۰۸ بهپێک هێنانی یاسایهکی بنهڕهتی و ئینجا دامهزراندنی سیستمی پارلهمانی.


* خاڵی لاوازی یاسای بنهڕهتی وهک دهگوترێ ئهمهبوو کهمانایمیلهتمانای ئایینی ههبوو وهههر ئهمه خاڵهش رچاو کرا لهپهیمانیلۆزاندا کوردهکانی تورکیهتووشی سڕینهوهی پێناسی بوون کهههتا ئهم ساتهسیاسهتی سهرهکی تورکهکانهلهبهرانبهر ههموو کوردێکدا بهگشتی.
**
خاڵی دیکهدهستووری نوێ نهبوونیکۆمهڵگای رووناکبیرو شار نشین تورک لهو دهمهدا ههر بۆیهههوڵهکان سهقهت مانهوهله ناو کۆمهڵگا شوێن و پێگهی پێویستیان نهدۆزییهوه‌.

*** 
خاڵی سێهمی لاوازی دهستووری سهرهکی ئهمهبوو کهپڕانی ئهو کهسانهی رووناکبیر بوون و لهتوێژی شار نشین و گهلانی ئایین و کهلتوورهکانی دیکهبوون کههۆی نیگهرانی و بێ قهراری رۆحی کۆمهڵگایان بوو وهدۆڕانی شهڕهکانیبالکانساڵی ۱۹۱۲ وای لهتورکهکان کرد کهگرینگی بهناسیۆنالیستی خۆیان بهشێوهیک بدهن کهزۆڵم و مکانیزمیکی تازهو ناڕهوای دیکهیان دۆزییهوهبۆ ئهم مهبهسته‌. لهپلهی یهکهمدا لهههموو شارهگهورهکاندا ئهو تایبهتمهندی بێگانهکان ههیانبوو لیێان سهندرایهوه، زمانی ڕهسمی کرا بهتورکی تهنانهت لهبواری ئابووریشدا.

**
پلهی دوهمی ئهم مکانیزمهدهرکردنی گهلانی ئایینهکانی دیکهبوو لهناوهندهگرینگهئابوورییهکان

ههر بۆیهلهکاتی روودانی شهڕی یهکهمی جیهانی بهرهبهرهبهم جۆرهبناخهکانی کۆمهڵگای شارنشینی تورک پێک هات.ههر لهدرێژهی ئهم ههوڵانهدهبا ناوچهکانی ئاسیای بچووک لهباری ئایینی زمانییهوهیهک دهست بکرێن ساڵی ۱۹۱۴ کۆمکۆژی ئهرمهنییکان بهئاسانی بۆیان چووهپێش وهئهمهدهستی واڵا کردن بۆ جنۆسایدی یوونانیانی ناوچهکانیپۆندۆس‘.

کۆمهڵگای تورکیا لهشهڕی یهکهم وهدووهمی جیهانی دا خهریکی خۆسازدان ورێکخستنی تایبهت بوون وه کۆماری تورکیهبهکهڵک وهرگرتن لهبارۆدۆخی ژئێۆپۆلیتیکی ئهودهم ههم لهفاشیستهکانی ئاڵمان ههم لهبلشۆڤیکهکان کهڵک وهردهگرن. ههر چهندهدهوڵهتی ئهودهمی تورکیا ساڵی ۱۹۲۳۱۹۳۰ دان بهئایینهجیاوازهکاندا دهنێ وهک چۆن لهپهیمانیلۆزانههیهبهڵام لهژیان رۆژانهدهبا ههموو شتێک تورکی بوایهوبهم جۆرهلهبایهخی دهوڵهت و دهسهڵات لهوڵاتانی ئورووپا بچن لهکاتێکدا ئهمهبهپێچهوانهی ویستی گهلانی ناو ئیمپراتووری ئۆسمانی بوو چونکههێندێک لهنهتهوهکان یهک سهدهپێش رزگاری نهتهوهکانی خۆیان دیتبوووهک یوونانیکان و سربهکان پێناسیرۆحی و ویژدانی گهلانی خۆیان ههست پێ دهکرد نهیاندهویست ببن بهتورک.


لهسهدرهمی بههێزی ئیمپراتووری ئۆسمانی یشدا ئۆسمانییهکان سێ شهڕدا باڵکانیان گرت و ئهم شهڕانهزهحمهتی و قورسی نهبووبۆیان موسڵمانی بالکان کهمن و لهچهند شاری گهورهن. ئهمهبهپێچهوانهی ئاسیای بچووک و ناوچهکوردنشینهکانهکهلهسهدهی ۱۱تا ۱۵ زایینی وههێنانی تورکهکان بۆ ناوچهکهوهسڕینهوهی لهئهرمهنی، یوونانی وهلهو دهمهوهکوردهکانی تورکیا خهریکی بهرخودانن لهگهڵیان بۆ مانهوهلهسهر خاکێک کهقهد داگیرکهری نهبووهو بهههزاران ساڵ لهوێ دهژی.وهک سهر چاوهکان دهڵیننێۆ تورکهکانپهنا دهبهنهبهرسوپای ئاڵمانی فاشیستی ئهوانیش پێیان دهڵێن کهدهبێ یوونانی و ئهرمهنییهکان نهمێننچونکهدهترسان دژی قازانجهکانیان بهرهو باڵکان بچن.

مکانیزمیجێنۆسایدناویتهشکیلات مهخسووسه‌’ لهخۆ گرت سێ سوپاسالار فهرمانی کوشتنهکانیان دا وهک دهگوترێت. پاش هاتنهسهر دهسهڵاتیمستهفا کهمال پاشائیتر تورک بوون وهک ناوی خوای لێ هات ههر جۆرهنافهرمانێک بهتوندی لهم بارهوهوڵام دهدرایهوه‌.

رژێمی ئهمڕۆی تورکیا گهورهترین سوپای ئافریقا و رۆژههڵاتی ناوهڕاستی و ئۆرووپا ههیه، ئهم سوپا ههتا بناخهی گوێ تهیارهبهمۆدێڕنترین چهکهکانی دونیا وهئهمهسوپا وهدرێژهی دهسهڵاتی ئیمپراتووری ئۆسمانییهنهک تورکیهواتهههموو شتێک گۆڕا، خهڵک تهفروتوونا کران بهڵام ئهو مکانیزمانهی دهسهڵات بۆیان مانهوه،ناوهکان وناوچهکان لهباری دیمۆگرافییهوهشڵهژان ،مێژوونووسهکهنیان بهداتاشینی درۆ پهرتووکهکانی قوتابخانهکانیان پڕ کرد لهنهفرهت لهبهرامبهر ههر شتێک کهمۆرکی رهپهزپهرهستانهی پێیهوهنهبوو.

بهشی کۆتای سڕینهوهی یوونانیکان لهسپتامبری ۱۹۵۵ دهست پێ دهکات ئهم دهست وهشاندنهوهک شارهزایان بهوردی باسی لێوهدهکهن ناویپروگرۆمبووهکهپێشتر ۴۶ کۆمهلهی بههێزی ئابووریانیان کرد بهیهک لهژێر ناویتهک متحوله‌’ دهکرێت بگوترێت ئهمهفزهووزهی بن بڕکردن بۆیهلهماوهی شهش کاتژمێر دا ههڕهشهیان لێ کردن وهخهڵکی یونانی شاریان دهر کرد ودهستیان بهسهر ماڵ و داراییاندا گرت.

ڕژێمی کۆماری ئیسلامی تورکیا:

لهئهم بهشهی وتارهکهماندا باس لهئهردۆغان و داوود ئۆغلوو دهکهین ئهم دوو کهسهبهجۆرهمانۆڕێک خۆیان نهرم ئایینی و شتی وا بهدونیای نێودهوڵهتی ناساند.

*
ئهردۆغان، پێش سهرۆک وهزیری، قهساب بووهلهئیستانبوول لهمهدرهسهئایینی ۶ ساڵ خوێندوویهتی. باوهڕی وایهوهک ئیسلامی یهک کهمزگهوت ناوهندی دهسهڵاته، کۆڵهکهکهنی مزگهوت بهباوهڕ ناو دهبات و خهڵکی ناو مزگهوت بهشهڕکهران ناو دهبات و مریدیفهتحوڵا گولهنە کە لهولایهتهیهکگرتووهکانی ئامریکا دهژی و ئهم قوتانخانهگهلهی بهناویئیشکلهدونیادا بڵاوهیان کردووهوانهی ئایینی ئیسلامی دهڵێنهوهبهکار دههێندرێن بۆ پڕوپاگهنهدهیپان تورکیزم‘.

لهسهردهمی دهسهڵاتدارییهوهئهردۆغان راوێژکاری کارو باری نێودهلهتیداوود ئۆغلووبووهوهچهند ساڵهبۆتهوهزیری دهرهوهی تورکیالهبهشی سێهمی وتارهکهمان باسی دهکهین بۆ دهبێ ئێمهی کورد بیناسین؟

داوود ئۆغلوولهدایک بوویتاشکهنده دایکی تاجیکهو باوکی تورکه، وهک پرۆفسوری زانکۆکانیمهڕمهڕه‌’ وبیلگه‌’ کاری کردووهو تێزی دۆکتۆراکهی لهژێر ناویئارمانجی درێژ خایهن وستراتژی تورکیاباس لهکۆمهڵێ خهت و نیشان دهکات بۆ تورکیا وداهاتووی تورکیا پێش بوونهوهزیری دهرهوهبهماوهی ههشت ساڵ راویژکاری ئهردۆغان بووه‌.

داوود ئۆغلووو هک تێۆریسیهن بهرههمهکهی کهزیاترله۸۰۰ لاپهڕهیهخوێندوومهتهوهبهیوونانی وهک کتێبێکی پۆلیتیک و شێوهی ههڵسووکهوتی سیاسی دهتوانین بڵین کهسهر چاوهیهکی جێگهی تێڕوانین و بایهخداره‌. کهسێکهباڵا دهست لهبهیان و رهوانی و فیکردا، ههروهها مێژوو لهزۆر جێگا خڕ دهکاتهوهو ئهم کۆمبهندی کردنانهی حاڵهت و روخساریتهعارفسیاسی پێیهوهدیارهبهپێی لێکدانی نووسهری ئهم وتارهئهم ههڵسووکهوتهسیاسی و دیپلۆماتیکهلهفارسهکانهوهبۆماوهتهوه‌.

بیر و خهونیداوود ئۆغلوودهتوانین بڵین سهر چاوهدهگرێ لهچالاکییهکانیسوڵتان عهبدولحهمیدی دووهم، کهسێک کهبۆ کۆمهلهیئیتحاد وتهرهقیشێوهی موریدی ههبوو.

کهمالییهکان ههر لهئهو دهمهوهدوو باڵ بوون، باڵێک که‌ ‘سێکتاریستهکانیانپێدهڵین کهئهم لایهنهیارمهتیلێنینو بلشویکهکانی ههبوو وئنگلیزهکانیش یارمهتیمستهفا کهمال پاشا‘ ( ئاتا تورک ) دا چونکهچاوی بهوڵاتانی دیکهوئهو سنوورانهوهنهبوو کهزل هێزهکانی ئهو دهم دابهشیان کردبوو.

بهڵام باڵێکی دیکهیان کهئهمڕۆ ئێمهکورد رووبهروویانین وهئهمانهئارهزووو خهونی دهسهڵات بهسهرسێ کوچکهی دونیادا دهبینن.

بۆ پاڵ پشتی تیۆرییهکهسیاسیهکهی سێ شت دهکات:
*
بهکاری هێنانی ئاشتی (ئهو ئاشتی و تهباییهی خۆیان مهبهستیانه‌)
**
چارهسهرکردنی گرفتهکان لهگهڵ جیرانهکان
*** قازانجی ههم خۆیان و ههمبهرهکانیانئهم جۆرهتهعارۆف گه له‌ ‘نێوئۆسمانیوهپیشاندانی ئوسمانییهکان وهک فریشتهو دهسهڵاتی نموونهیی خۆی لهخۆیدا رهتدانهوهی تێۆرییهکهیه‌. بۆ وێنهئهوهی خۆیان بۆ عهرهبهکان باوک وبرا پیشان دهدهن هیچ بناخهیهکی لهمێژووی ئۆسمانی دا نموونهی بهر چاو ههڵسووکهوتی سیاسی و کۆمهڵایهتی لهگهڵ ئهندامای سوپایینی چاریئهوانهیان وا دایکیان خهڵکی گهلانی غهیرهعهرهب بوون لهمیسر، ئهلجهزایر و ئهندۆنیزیداگارد ئۆجاق دانێبوون بههیچ شێوهیهک بهشداری ناوهندهکانی دهسهڵاتی کهبهئابوورییهوهپهیوهست بوو نهبوو.

سێ شوێن وناوچهدونیا بهگرینگ دادهنێ بۆ خهونینێۆ ئۆسمانلیک‘:
* لهمهدیتهرانهی شهرقی دا دهریایئێژه‌’ وهبۆ خۆی لهبهرههمهکهیدا دهڵێئهوهی کهکۆی دهسهڵاتی ئێژه‌ ” بهدهستی یوونانهوهیهگرفتێکی مهزنهبۆمان بۆ دهسهڵاتداریمان لهخۆرههڵاتی نزیک ودونیادا“.

**
لهبالکان دابۆسنی و ئالبانیایان بۆ گرینگه‌. وهههر وهها قبرس کهلهساڵی ۱۹۷۴ وهبهشێکی ئهم دوورگهیان داگیرکردووهبهبیانووی ههبوونی تورکهمان وپاراستنیان و۴۳۰۰۰ سوپاییان ههیهلهقبرس.

***
لهخۆرههڵاتی نزیک واتهکوردوستان و ناوچهکوردنشینهکان گرینگهبۆیان لهباری دهسهڵاتهوهو لهخۆ ڕا نهبوو دابهزی بهبێ پرس له‌ ‘کهرکووک‘.

 دیپلۆماسی تهعارۆف بۆ ئێمهلهسهدهی ۲۱ دا بۆ ئێمهدهبێ بێ مانا بێ وا پێمان ناکرێت ههنگاو ههڵگرین ئینجا تێۆری برای وبرادهی بۆ رهقیبی سیاسی بێ بناخهیهو دهبێ بزانن لایهنهسیاسیهکانی کورد کهبارودۆخهکهئالۆزهو ئهگهری تهفرو تووناکردنی گهلهکهمان ههیهدهنگیان یهک بخهن دهسهڵات گهلێک کهکۆی ئهم میکانیزمهیان ههیهبهئا ئهم سادهی و ساکارییهلهکۆڵمان نابنهوه‌. بێ گومان یهک دهنگی کورد و هێزهکانی وحکوومهتی ههرێم کوردوستان وهکۆمهلهی کوردی لهدهرهوهی وڵات زهمانهتی ژیان وژیانهوهی کوردهلهسهدهی بیست و یهکهمدا.


ژێدهر:
سوپاس و پێزانین بۆ پرۆفسۆری هاوڕیم Speros Vryonis لهبهشی زانستهکانی خاوهری نزیک له‌ ‘هارواردبهرههمهبهنرخهکانی لهم بوارهدا.
ههر وهها پرۆفسۆر رووناک دڵ و تاقانه، باوکی یوونانی خۆم Neoklis Sarris’ کهساڵی پار کۆچی دوایی کرد بهردهوام پێی دهگوتم: دهبێ ئاگاداربن، ناوچهیهکی کوردوستان نهکهن بهدهوڵهت و لێ گهڕێن زلهێزهکان بهشهکانی دیکهی کوردستان داگیرکهن.

– See more at: http://www.nnsroj.com/Detiles.aspx?id=2978&id_map=25#sthash.00o3Zep3.dpuf

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

9695010-72489810-d23a6f7d22e9c64184058eacf6d4ba9398dff9f8-1500-1-1549280593-728-32e9147584-1549363977

چەند زانیاریەک لەسەر ژیانی فیرعەونیەکان کە سەیر و سەمەرەیە

خێزان ئەمەی خوارەوە چەند زانیاریەکە لەسەر ژیانی فیرعەونیەکان کە سەیر و سەمەرەیە: -کۆیلەی تایبەتیان هەبووە کە …