Home / بەشی مێژووی كورد / وته‌یه‌ك له‌ یادی تیرۆری دكتۆر قاسملوودا

وته‌یه‌ك له‌ یادی تیرۆری دكتۆر قاسملوودا

وته‌یه‌ك له‌ یادی تیرۆری دكتۆر قاسملوودا

FB_IMG_1468308371188

نوسینی:شوان هەورامی

 

له‌ رۆژی 13 ی ته‌مووزی 1989 دا له‌ شاری ڤیه‌ننای پایته‌ختی نه‌مسا ، له‌ كاتی گفتوگۆی سیاسیی نێوان سكرتێری حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران و به‌رپرسانی ئێراندا ، بۆ جارێكی تر تراژیدیای تیرۆری سه‌ركرده‌كانی كورد چه‌ندباره‌ بووه‌وه‌ ، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان به‌ فۆرم و شێوازێكی نوێ و له‌ژێر چه‌تری كاری دیبلۆماسیدا .

كتێب و راپۆرتی زۆر له‌سه‌ر شێوازی تیرۆره‌كه‌ نوسراوه‌ ، بۆیه‌ له‌و باره‌وه‌ هیچم نیه‌ باسی بكه‌م ، به‌ڵكو ده‌مه‌وێت له‌م یاده‌دا باسی كه‌سایه‌تیی دكتۆر قاسملوو بكه‌م ، كه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی هه‌ستیاردا رێبه‌رایه‌تی حیزبێكی گه‌وره‌ی كوردستانیی كرد و دواجاریش به‌و تراژیدیایه‌ كۆتایی به‌ ژیانی هات . بۆیه‌ لێره‌دا به‌ دوور له‌ عاتیفه‌ی كوردانه‌ ده‌مه‌وێت خاڵه‌ به‌هێز و بێهێزه‌كانی ژیانی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی مێژووی هاوچه‌رخی كوردستان ئاماژه‌ پێ بده‌م ، كه‌ پێویسته‌ په‌ند له‌ هه‌ردوو لایه‌نی به‌هێز و بێهێزی وه‌ر بگرین ، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ خۆیان به‌ درێژه‌ پێده‌ری رێبازی ئه‌و رێبه‌ره‌ی خۆرهه‌ڵات ده‌زانن .

خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی :

ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌ خاوه‌نی چه‌ندین خاڵی به‌هێز بوو ، به‌ڵام ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت مه‌رج نیه‌ زه‌مینه‌ و زه‌مان گونجاو بووبن بۆ سه‌ركه‌وتنی له‌ خه‌باتدا ، كه‌ گرنگترینیان ئه‌م خاڵانه‌ن :

1. دكتۆر قاسملوو به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی سه‌ركرده‌كانی كورد ، خوێنده‌وارێكی زیره‌كیی ئه‌كادیمیی بوو ، هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی زانكۆكانی جیهان حه‌زیان ده‌كرد ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ وه‌كو مامۆستا تیایاندا وانه‌ بڵێته‌وه‌ . ئه‌م مامۆستایه‌تیه‌ش وایكرد كه‌ تۆڕێكی جیهانی له‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌كادیمیی له‌گه‌ڵ خوێندكاره‌كاره‌كانیدا درووست بكات . هه‌ر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ بوو كه وایكرد‌ له‌ لایه‌ن حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ كرایه‌ راوێژكاری ئابووریی و زۆر به‌رنامه‌ی سه‌ركه‌وتوانه‌ی پێشكه‌شی ئه‌و حكومه‌ته‌ كرد .

2. زمان زان و دیپلۆماتێكی شاره‌زا و سه‌ركه‌وتوو بوو ، قاسملوو له‌ ریزی پێشه‌وه‌ی هه‌موو سیاسه‌تمه‌دارانی كورده‌وه‌ بوو ، زۆر باش زمانی دیالۆگی له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌دارانی جیهاندا ده‌زانیی ، هه‌ر بۆیه‌ توانیبووی تۆڕێكی به‌رفراوانی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌دارانی خۆرئاوایی دروست بكات .

3. هه‌وڵی ده‌دا له‌گه‌ڵ هه‌موو پارچه‌كانی تری كوردستاندا په‌یوه‌ندیی باشی هه‌بێت ، هه‌ر بۆیه‌ش توانی له‌ نێوان ساڵانی ( 1983 – 1985 ) دا زه‌مینه‌ی گفتوگۆی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و حكومه‌تی به‌عس رێك بخات ، كه‌ دواتریش – دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی عێراق و ئێران –  مام جه‌لال به‌ دكتۆر قاسملووی وتبوو ئێستا سه‌ره‌ی ئێمه‌یه‌ كه‌ زه‌مینه‌ی گفتوگۆی ئێوه‌ و حكومه‌تی ئێران خۆش بكه‌ین ، كه‌ به‌و تراژیدیایه‌ كۆتایی هات .

4. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی دكتۆر كه‌سایه‌تیه‌كی سه‌ربازیی نه‌بوو ، به‌ڵام هه‌میشه‌ سه‌ردانی باره‌گا و ناوه‌نده‌كانی حیزبی دیموكراتی ده‌كرد و پێشمه‌رگه‌كانی به‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌ ، ئه‌م تێكه‌ڵ بوونه‌ی له‌گه‌ڵ خه‌ڵك و پێشمه‌رگه‌دا كردبوویه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی كاریگه‌ر و كارێزمیی و به‌ گرنگیه‌وه‌ گوێی بۆ ده‌گیرا .

5. رێبه‌رێكی ئیشكه‌ر و ماندوویی نه‌ناس بوو ، له‌ لایه‌ك وه‌كو نووسه‌رێك به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر نووسین و توێژینه‌وه‌كانی ، له‌ لایه‌كی تریش له‌سه‌ر كاری حیزبیی و رێكخراوه‌یی و بۆ هه‌موو ئاسته‌كانی حیزبه‌كه‌ی خولی رۆشنبیریی و رێكخراوه‌یی به‌رده‌وامی هه‌بوو ، له‌ رووی دیپلۆماسیی و په‌یوه‌ندییه‌كانیشه‌وه‌ به‌رده‌وام بوو له‌وه‌ی دۆست و پشتیوان بۆ بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی خۆرهه‌ڵات په‌یدا بكات ، كه‌سایه‌تیه‌كی پراگماتیش بوو له‌ هه‌لسوكه‌وتی سیاسیدا و حه‌زی نه‌ده‌كرد له‌ هه‌وڵه‌كانیدا بگاته‌ بنبه‌ست ، كه‌ مه‌خابن زۆر جار سیاسه‌تمه‌دارانی كورد درووشمی كوردستان یا نه‌مانیان به‌و شێوه‌یه‌ مانا كردووه‌ ، كه‌ یا ده‌بێ كورد هه‌موو مافه‌كانی ده‌سته‌به‌ر بكات یا هیچ ، كه‌ ئه‌مه‌ له‌لای سیاسه‌تمه‌دارێكی وه‌كو قاسملوو مانای نه‌بوو .

خاڵه‌ بێهێزه‌كان :

كاتێ كه‌ ئاماژه‌ به‌ خاڵه‌ بێهێزه‌كان ده‌كه‌م ده‌بێ ئه‌وانه‌ی كه‌ عاتیفیانه‌ ئه‌و رێبه‌ره‌یان خۆش ده‌وێت به‌رچاویان ره‌ش نه‌بێت ، چونكه‌ سروشتی مرۆڤه‌كان وایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌هێزیش بن خاڵی بێهێزیشیان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش هیچ كاتێ نابێته‌ هۆی له‌ناوبردنی ناوبانگیان ، به‌ كورتی ئاماژه‌ به‌ چه‌ند خاڵیك ده‌ده‌م :

1. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دكتۆر له‌ ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات خوێندنی ته‌واو كردووه‌ ، كاریگه‌ریی قوتابخانه‌ی سۆسیالیستیی به‌سه‌ره‌وه‌ بوو ، له‌ كه‌سایه‌تیی و له‌ هه‌لسوكه‌وتیشیدا ، بگره‌ له‌و كاتانه‌ش كه‌ رێگه‌ی سۆشیال دیموكراتی گرته‌به‌ر هه‌مان هه‌ژموونی په‌روه‌رده‌یی خۆرهه‌ڵاتی له‌سه‌ر مابوو ، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی دیموكراسیی ده‌كرد ، به‌ڵام تاكڕه‌وانه‌ زۆر بڕیاری گرنگی ده‌دا ، كه‌ دواجار ئه‌و گفتوگۆیه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ ئێراندا ده‌ستی پێكرد یه‌كێك بوو له‌و بڕیارانه‌ی كه‌ زۆربه‌ی زۆری سه‌ركردایه‌تی حیزبه‌كه‌ی ئاگایان لێی نه‌بوو ، هه‌ر بۆیه‌ش تیرۆر كردنه‌كه‌ی شۆكێكی گه‌وره‌ی له‌ناو حیزبه‌كه‌یدا دروستكرد .

2. هه‌مان شێوازی مامه‌ڵه‌ی تاكڕه‌وانه‌ی له‌ناوخۆی حیزبدا هه‌لومه‌رجێكی خراپی هێنایه‌ كایه‌وه‌ كه‌ باڵێك له‌ حیزبه‌كه‌ی جیابوونه‌وه‌ و خۆیان وه‌كو حیزبێكی تر راگه‌یاند ، كه‌ تا ئه‌مڕۆش ئه‌و گرفته‌ چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌ ، هۆكاره‌كه‌ش ئه‌وه‌ بوو له‌ كۆنگره‌ی حیزبدا ئه‌و لیستێكی بۆ خۆی دروستكرد( كه‌ ناسرابوو به‌ لیستی فیكس ) كه‌ ده‌نگیان پێ بدرێت ، زۆرێك له‌ كادیرانی باڵا پێیان راگه‌یاند كه‌ ئه‌و وه‌كو رێبه‌ری حیزب هیچ كه‌س نایه‌وێت جێگه‌ی بگرێته‌وه‌ ، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌و بێلایه‌ن بێت و رێبه‌رایه‌تی هه‌موو لایه‌ك بكات ، به‌ڵام ئه‌و سوور بوو له‌سه‌ر بۆچوونه‌كه‌ی تا ئه‌و لێكترازانه‌ روویدا .

3. پێش له‌ رێبه‌رایه‌تی دكتۆر قاسملوو دارا تۆفیق ( عه‌بدوڵڵای ئیسحاقی ) سكرتێری حیزبی دیموكرات بوو ، كه‌ له‌ لایه‌ن حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ ده‌ستگیر كرا و سه‌رنگون كرا ، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ دكتۆر قاسملوو كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی زۆر باشی له‌گه‌ڵ سه‌دام و ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كردا هه‌بوو هیچ هه‌وڵێكی نه‌دا بۆ رزگار كردنی ، كه‌ هه‌ندێ ئاگاداری ناوخۆی حیزبه‌كه‌ی هۆكاری ئه‌وه‌ بۆ چه‌ند خاڵێك ده‌گێڕنه‌وه‌ ، كه‌ گرنگترینیان ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ دكتۆر قاسملوو تا ئه‌و كاته‌ش هه‌ژموونی كۆمۆنیسته‌كان و حیزبی ” توده‌ ” ی له‌سه‌ر بووه‌ و ” دارا تۆفیق ” یش كه‌سایه‌تیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی بووه‌ و له‌ مه‌لا مسته‌فای بارزانیه‌وه‌ نزیك بووه‌ ، ئه‌گه‌ر بوترێت دكتۆر توانای ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ ناوبراو له‌ چنگی به‌عس رزگار بكات ، به‌ڵام خۆ ناكرێت ناوی ئه‌و سكرتێره‌ شۆڕشگێڕه‌ له‌ ئه‌رشیف و مێژووی ئه‌و حیزبه‌ بسڕدرێته‌وه‌ ، كه‌ نه‌بیستراوه‌ دكتۆر له‌ هیچ كۆنگره‌ و وتارێكدا یادی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ به‌رز راگرێت . كه‌ ئه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر سته‌مه‌ به‌ڵكو هه‌ڵه‌یه‌كی رێكخراوه‌ییشه‌ .

4. له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا كاتێ دكتۆر قاسملوو كۆبوونه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانی له‌ سه‌رانسه‌ری كوردستاندا به‌رپا ده‌كرد ، جاری وا هه‌بوو ژماره‌ی ده‌گه‌یشته‌ نیو ملیۆن كه‌س ، به‌ڵام تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت درووشمی ئه‌و حیزبه‌ دیموكراسی بۆ ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانه‌ ، كه‌ له‌و كاته‌ی كه‌ ئێران حاڵی په‌شێو بوو ، دووژمنایه‌تی هه‌موو جیهانی ده‌كرد ، هه‌لومه‌رجی كورد زۆر باش بوو بۆ هه‌ر داواكارییه‌ك ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا رژێمی نوێ ئاماده‌ نه‌بوو هیچ مافێكی سیاسیی بۆ خه‌ڵكی كوردستان دابین بكات ، ده‌بوو دكتۆر قاسملوو ئیعلانی خولی دووه‌می كۆماری كوردستان بكاته‌وه‌ ، كه‌ ئه‌و كاره‌ له‌ لایه‌ك هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی زۆر به‌رز ده‌جوڵاند و له‌ لایه‌كی تریش ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ دواتر روویدا له‌ ده‌ركردنی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ ناوچه‌ رزگار كراوه‌كانی كوردستان رووی بدایه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ر به‌ به‌رزیی راده‌گرت ، هه‌روه‌كو ئه‌وه‌ی تا ئه‌مڕؤش مه‌شخه‌ڵی كۆماری كوردستان له‌ هزری هه‌ر كوردێكدا هه‌ڵگیرساوه‌ ، كه‌ ئه‌و بڕیاره‌ ئه‌گه‌ر بدرایه‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ و پرشنگدار ده‌بوو له‌ مێژووی ئه‌و رێبه‌ره‌ و خه‌باتی حیزبه‌كه‌شیدا .

5. گه‌رچی راگه‌یاندنی ئه‌و كاته‌ی حیزبی دیموكرات و لایه‌نگرانی كۆمه‌ڵه‌یان به‌ درێژه‌ پێده‌ری شه‌ڕی ناوخۆی نێوان ئه‌و دوو لایه‌نه‌ هه‌ژمار ده‌كرد ، به‌ڵام به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك كه‌ له‌لای به‌نده‌یه‌ سۆشیالیستی نێوده‌وڵه‌تی له‌ پشتی ئه‌وه‌وه‌ بوون كه‌ به‌ دكتۆریان وتبوو پێویسته‌ پێش له‌وه‌ی ئێوه‌ مافی چاره‌نووس به‌ده‌ست بهێنن كۆسپه‌كانی سه‌ر رێگه‌تان ته‌خت بكه‌ن ، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌ر به‌ كوتله‌ی خۆرهه‌ڵاتن ، كه‌ مه‌خابن ئه‌م جه‌نگه‌ عه‌به‌سیه‌ی نێوان ئه‌و دوو لایه‌نه‌ به‌ قازانجی گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئێران بوو بۆ هه‌موو خاكی كوردستان و ده‌رپه‌ڕاندنی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی كوردستان .

6. هه‌رچه‌نده‌ پێشتریش ئاماژه‌مان پێدا هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌كانی كورد له‌ گفتوگۆدا دوو گورزی كه‌مه‌رشكێنیان به‌ركه‌وتووه‌ ، له‌ لایه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ گۆڕه‌پانی جه‌نگدا به‌ده‌ستیان هێناوه‌ له‌سه‌ر مێزی گفتوگۆ له‌ ده‌ستیان داوه‌ ، له‌ لایه‌كی تریش هه‌ندێ جار سه‌ركرده‌كان كه‌وتوونه‌ته‌ داوی پیلانی نه‌یاره‌كانیانه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1930 دا له‌ شاری شنۆ به‌ ناوی گفتوگۆوه‌  بۆ شه‌هید سمایل خانی سمكۆ هاته‌ پێشه‌وه‌ ، هه‌مان پیلان بوو به‌ شێوه‌یه‌كی تر كه‌ بۆ دكتۆر قاسملوو دانرایه‌وه‌ ، كه‌ تا ئێستاش ئه‌وه‌ نهێنیه‌كی گه‌وره‌یه‌ كه‌ ئه‌و سیاسه‌تمه‌داره‌ چۆن كه‌وته‌ ئه‌و داوه‌ ترسناكه‌ی حكومه‌تی تارانه‌وه‌ ؟ كه‌ به‌داخه‌وه‌ هۆكاری سه‌ره‌كیی ئه‌و تراژیدیایه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ سه‌ركردایه‌تی سیاسیی حیزبه‌كه‌ی ئاگاداری ئه‌و گفتوگۆیه‌ نه‌بوون ، تا رێوشوێنی ئه‌منیی بۆ بگرنه‌به‌ر و نه‌كه‌ونه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌وه‌ ، كه‌واته‌ گه‌رچی دكتۆر زیره‌ك بوو به‌ڵام به‌هۆی ئه‌و تاكڕه‌وییه‌وه‌ كه‌وته‌ ئه‌و داوه‌ ترسناكه‌ی موخابه‌راتی تارانه‌وه‌ !!

لێره‌دا پێویسته‌ یادی بیرمه‌ندی ناوداری كورد ( فازل ره‌سوڵ ) یش به‌رز راگرین ، كه‌ ئه‌ویش بووه‌ یه‌كێك له‌ قوربانیه‌كانی ئه‌و تراژیدیایه‌ ، كه‌ مه‌خابن له‌ لایه‌ن سیاسه‌تمه‌دارانی كورده‌وه‌ نه‌ك یاد ناكرێته‌وه‌ ، به‌ڵكو به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ چه‌په‌وه‌ به‌ره‌و ئیسلام گه‌ڕابووه‌وه‌ و بیرمه‌ندێكی گه‌وره‌ بوو له‌ ئاستی بیرمه‌نده‌ گه‌وره‌كانی عه‌ره‌بدا زۆر ناجوامێرانه‌ تۆمه‌تیشی ده‌ده‌نه‌ پاڵ كه‌ گوایه‌ نزیك بووه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ ، جا ئه‌گه‌ر ناوبراو له‌ ئێرانه‌وه‌ نزیك بایه‌ ده‌بوو خه‌ڵات بكرێت وه‌كو دۆسته‌كانی ئێران ، نه‌ك بیده‌نه‌ به‌ر رێژه‌نه‌ی گوللـه‌ .

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About زريان احمد

Check Also

22420203kurdstanrojnama

كوردستان.. ڕۆژنامەو قوتابخانەی بیری نه‌ته‌وه‌یی‌ كورد

رۆژنامه‌ی‌ كوردستان پێده‌چێت تاقه‌ رۆژنامه‌یه‌ك بێت له‌ هه‌موو دنیادا شه‌ش جار ناونیشان‌و مه‌نزڵگاكه‌ی‌ گۆڕابێت هه‌ڵبژاردنی‌ …