Home / په‌رتووكخانه‌ / فەلسەفەی مێژوو / سه‌رده‌می زانایانی به‌ر له‌ سۆكرات

سه‌رده‌می زانایانی به‌ر له‌ سۆكرات

socrates
فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی بۆ یه‌كه‌مجار وه‌ك و چه‌مكێك له‌لایه‌ن زانایانی سروشته‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ كه‌ ژماره‌یان دوازده‌ زانا بوه‌و له‌ ماوه‌ی مێژووی 600پ ز تا 450 پ ز ژیاون و به‌م شێوه‌یه‌ی لای خواره‌وه‌ پۆلین كراون رێبازی ئه‌یۆنی ، رێبازی ڤیتاگۆرِیه‌ ، رێبازی ئیلیا ، تالیس (624 پ ز ) ناودارترینی فه‌یله‌سوفه‌كانی سه‌ر به‌رێبازی ئه‌یۆنیه‌و یه‌كێكه‌ له‌و حه‌وت
فه‌یله‌سوفانه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ڵكه‌وتن مێژووناسان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ سه‌رده‌می ئه‌یۆنیه‌كان و به‌تایبه‌ت چه‌رخی تالیس به‌سه‌رده‌می له‌دایكبوونی فه‌لسه‌فه‌ وه‌ك یه‌كه‌م چه‌كه‌ره‌ی زانست ناوزه‌د بكه‌ن و به‌یه‌كه‌م پێگه‌ی نه‌شونمای فه‌لسه‌فه‌ی ده‌زانن .
فه‌لسه‌فه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا واتا كاركردن له‌سه‌ر چاكسازی سیستم و ئه‌خلاق ، وه‌ك هه‌ندێك برِیارى كورت و به‌بێزیان ده‌دا ، فه‌یله‌سوفانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ش هه‌ریه‌ك له‌ ئانكسیانده‌ر (610-547 پ ز) ئانكسیمانس (588-524 پ ز) هیراكلێتس (540-475 پ ز) ڤیتاگۆر (572- 497 پ ز ) هتد .
گرنگیدان و تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م زانایانه‌ به‌ند بوه‌ به‌ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك (ئاو ، با، خاك، ئاگر و ئه‌زه‌لیته‌وه‌) هیچ مه‌به‌ستێكی پرِ به‌ئامانجی ئه‌م زانایانه‌مان پێ نه‌گه‌یشتووه‌ به‌ڵكو به‌ته‌نها هه‌ندێك ورده‌كاریان بۆ مه‌به‌ستی زانستی پۆلێن كردوه‌ .
بزوتنه‌وه‌ی سۆفستاییه‌كان
ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌لاله‌ت و هێمای نادیار دامه‌زرا كه‌ كاری بۆ چه‌واشه‌كردن و به‌درۆخستنه‌وه‌ی راستیه‌كان ده‌كردو ناودارترینیان (بروتاگورا)بوو كه‌ ساڵی 450 پ ز له‌ ئه‌سینا ده‌ركه‌وت و كتێبێكی به‌ناوی (راستیه‌كان) نوسی و له‌ئاكامدا به‌ ناتاپه‌رست (ملحد) تاوانبار كراو شه‌پۆلێكی گه‌وره‌ی ناره‌زایی به‌رانبه‌ر وه‌ستان و درایه‌ دادگاو بریاری له‌خاچدانیشی ده‌رچوو ، به‌لاَم هه‌ڵهات و له‌كه‌ناری زه‌ریادا به‌مردوویی (خنكاوی) دۆزرایه‌وه‌ ، له‌وته‌كانی پرۆتاگورا (زانست رێژه‌ییه‌و ره‌هانیه‌ ، هه‌موو كێشه‌یه‌ك دوولایه‌نی هه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ دژ به‌یه‌كترن ، شتێ نیه‌ له‌وی تر راستتربێت، به‌لاَم له‌ روانگه‌ی تاكه‌وه‌ ره‌نگه‌ باشتربێت .
هه‌ندێك له‌میژوونوسان وای بۆده‌چن كه‌ سۆفستاییه‌كان دووچاری شێواندن و ناوزرِاندن هاتوون ، چونكه‌ هه‌رچیه‌كیان له‌باره‌وه‌ بزانین له‌رێگه‌ی ئه‌فلاَتۆنه‌وه‌ بووه‌، ئه‌فلاَتۆنیش دوژمنی سه‌رسه‌ختی سۆفستاییه‌كان بوه‌ .
سه‌رده‌می سوكرات و ئه‌فلاَتۆن و ئارِستۆ
سۆكرات (469-399 پ ز ) به‌په‌یره‌وێكی نوێی فه‌لسه‌فی گه‌شه‌ی به‌فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی كرد ، هاوكات رێگه‌خۆشكه‌رێك بوو بۆ ئه‌فلاَتۆن كه‌ فه‌لسه‌فه‌ پێشبخات و دواجار له‌سه‌رده‌ستی ئارستۆ گه‌یشته‌ ترۆپك، به‌بۆچوونی سۆكرات مرۆڤ عه‌قڵ و گیانه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ كار ده‌كه‌نه‌ سه‌ر هه‌ست و به‌رێوه‌ی ده‌به‌ن ، یاساش هه‌میشه‌ راسته‌ ، چونكه‌ عه‌قڵ سه‌رچاوه‌یه‌تی و له‌گه‌ڵ سروشتدا ده‌بێت هاوتابێت ، به‌لاَم هه‌ندێك یاسای خوایی هه‌ن نانوسرێن چونكه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ له‌مرۆڤدا هه‌ن ، هه‌ر كه‌سێك رێز له‌یاسا بگرێت رێزی له‌ عه‌قڵ و سستمی په‌روه‌ردگار گرتوه‌ ، مرۆڤ هه‌میشه‌ چاكه‌خواز بوه‌و شه‌رِخوازی ره‌تده‌كاته‌وه‌ ، هه‌میشه‌ زانست چاكه‌خوازیه‌و نه‌زانی شه‌رِخوازیه‌ ، به‌لاَم ئایین شكۆمه‌ندی مرۆڤه‌ به‌رانبه‌ر به‌دادپه‌روه‌ری خوایی و نه‌مری سیمایه‌كی به‌ندی مرۆڤه‌ ، ده‌روون له‌جه‌سته‌ جودایه‌و كه‌ مرۆڤ ده‌مرێت جه‌سته‌ بۆگه‌ن ده‌كات ، به‌لاَم ده‌روون به‌ره‌و ئازادبوون ده‌كشێت و ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر سروشته‌ راسته‌قینه‌كه‌ی خۆی .
سۆكرات به‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ گه‌وره‌ترین وه‌رچه‌رخانی له‌ژیانی گۆمه‌ڵگه‌دا كرد و زه‌مینه‌ی بیركردنه‌وه‌ی له‌لای خه‌ڵكی ئه‌سینادا به‌رفراوانتر كرده‌وه‌ تا گه‌یشته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی پلانیان بۆ دارِشت و تاوانی دژه‌ ئاینیان دایه‌ پاڵ و به‌تێكده‌ری عه‌قڵی گه‌نجانیان له‌قه‌ڵه‌مدا . ساڵی (399 پ ز ) فه‌رمانی ژه‌هرخواردكردنی بۆ ده‌رچوو ، هه‌ندێك له‌ لایه‌نگرانی به‌رتیلیان بۆ ئازادكردنی دا ، به‌لاَم مردنه‌كه‌ی به‌لاوه‌ شكۆمه‌ندانه‌تربوو له‌ژیانێك كه‌ له‌رێگای (به‌رتیل)ه‌وه‌ بێت چونكه‌ خۆی یه‌كه‌مین دژایه‌تیكه‌ری به‌رتیل بووه‌ .
سه‌رده‌می هێلنستی :
هێلنستی زاراوه‌یه‌كی مێژووییه‌ بۆ سه‌رده‌می دوای مردنی ئه‌سكه‌نده‌ری ماكدۆنی (323 پ ز ) و ده‌سه‌لاَتداری پاشایه‌تی گریكی دانراوه‌ ، سه‌رده‌می پاشایه‌تی گریكیش تا داگیركردنی رۆمانیه‌كان و روخاندنی دوا مه‌مله‌كه‌تی بووه‌ له‌میسردا له‌سه‌رده‌می (كیلۆپاترا 30 پ ز ) دا ئه‌مه‌ش سه‌رده‌می به‌ر له‌ تێكه‌ڵبوونه‌ به‌ شارستانیه‌تی رۆژهه‌لاَت و هیچ یه‌ك له‌فه‌یله‌سوفه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌ره‌گه‌ز نه‌ ئه‌سینی و نه‌ گریكی نه‌بوون وه‌ك زینۆن (336-264 پ ز) قوبرِسی بووه‌ ، هه‌رچی ئه‌بیكۆرِه‌ (351- 270 پ ز) له‌ ئاسیای بچووكه‌وه‌ هاتووه‌ ، ڤیلۆن (30پ ز – 50 ز) ئه‌سكه‌نده‌ری به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئیتالی بووه‌ .
تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌وه‌دابوو كه‌ (زانست ، ئایین ،فه‌لسه‌فه‌) لێك جیابوونه‌وه‌و گه‌وره‌ترین رێبازی فه‌لسه‌فی سه‌رده‌مه‌كه‌ش رێبازی ئه‌بیكۆرِی بووه‌ .
رێبازی ئه‌بیكۆرِی
ئه‌بیكۆر دانه‌ری ئه‌م رێبازه‌ بووه‌ ، لایه‌نی ئه‌خلاقی له‌هه‌موو مه‌سه‌له‌ زانستیه‌كانی تر به‌گرنگتر زانیوه‌ ، فه‌لسه‌فه‌ له‌لای ئه‌بیكۆردا له‌خزمه‌تی به‌خته‌وه‌ری و كامه‌رانی و خۆشیه‌كانی ژیاندابووه‌ وته‌وه‌ری فه‌له‌سه‌فه‌كه‌ش له‌سه‌ر رێبازى(له‌زه‌ت) بووه‌ .
رێبازی ره‌واقی
دانه‌ری ئه‌م رێبازه‌ زه‌ینوونی كێتومی بوه‌ كه‌ كورِى بازرگانێكی پله‌دارو ناوداری قوبرِس بوه‌و نایابترین كتێبی به‌نرخی گران كرِیوه‌ و بۆ زه‌ینوونی بردۆته‌وه‌ ، تا له‌ته‌مه‌نی 22 ساڵیدا هێناویه‌ته‌ ئه‌سیناو له‌نزیكه‌وه‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی ئاشناكردوه‌ ، ئه‌م رێبازه‌ له‌سه‌ر ته‌وه‌ری (برایه‌تی) مرۆڤه‌كان كاری كردووه‌و هه‌موو جیهانی به‌موڵكی خوا داناوه‌و سه‌رهه‌ڵدانی فه‌له‌سه‌فه‌كه‌ش په‌رچه‌كردارێك بوه‌ دژ به‌ژیانی پرِ له‌ خۆشی و بێ هوده‌یی پاشایانی سه‌رده‌مه‌كه‌ .
رێبازی ئه‌سكه‌نده‌ری
له‌رێگه‌ی كردنه‌وه‌ی مه‌ڵبه‌ندی تایبه‌ت بۆ هه‌ریه‌ك له‌فه‌یله‌سوفان و پیاوه‌ ئاینیه‌كانی فه‌له‌و جوله‌كه‌كان كه‌ به‌هۆی دژایه‌تیكردنیانه‌وه‌ له‌هه‌موو جیهانه‌وه‌ روویان له‌و شاره‌ ده‌كرد، لێكۆڵینه‌وه‌و زانسته‌ سروشتی و فه‌لسه‌فیه‌كان له‌شاری ئه‌سیناوه‌ به‌ره‌و ئه‌سكه‌نده‌ریه‌ گواسترایه‌وه‌و بوو به‌شارێكی گرنگ و پرِ بایه‌خی شارستانی، تا شاره‌كه‌ پرِبوو له‌چه‌ندین مه‌ڵبه‌ندی ئاینی ، فیكری ، فه‌لسه‌فی ، زانستی و چه‌ندین ره‌وتی جودا جودای له‌خۆ گرت و بوو به‌ پایته‌ختی زانست و هاوكات كاریگه‌ری كولتوری نه‌ته‌وه‌كانی رۆژهه‌لاَت و شارستانیه‌ته‌ جۆراو جۆره‌كان شاره‌كه‌یان به‌ئاكارێكی تردا بردو گه‌یشته‌ ئه‌و پله‌یه‌ی كه‌ رێژه‌یه‌كی زۆر له‌زانایان و بیرمه‌ندان و فه‌یله‌سوفان به‌رهه‌م بهێنێت وه‌ك هه‌ریه‌ك له‌ (ئاكلیدیۆس) گه‌وره‌ترین زانای بیركاری له‌مێژوودا .
(ئاراتۆ ستانیس) ئه‌میندارو سه‌رپه‌رشتیاری مه‌زنترین و به‌رفراوانترین كتێبخانه‌ (كتێبخانه‌ی ئه‌سكه‌نده‌ریه‌) له‌مێژوودا ، (ئه‌پۆلونیس و ئه‌رخمیدس)ی هه‌ردوو زانای مادی (فیزیكی سه‌ره‌تایی) له‌شاری ئه‌سكه‌نده‌ریه‌دا، هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا سه‌رله‌نوێوه‌ ئه‌فلاَتۆنیه‌ت به‌ناوی (ئه‌فلاَتۆنیه‌تی هاوچه‌رخ) ه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداو ئه‌مجاره‌یان تێكه‌ڵ به‌ره‌گه‌زه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانی رۆژهه‌لاَتی وه‌ك شارستانی فارسی بابلی و میسری كۆن و هینلستی و ئاینی جوله‌كه‌و فه‌له‌ بوو ئه‌م قوتابخانه‌ نوێیه‌ش له‌لایه‌ن (ئه‌مۆنیۆی ساكاس)ه‌وه‌ دامه‌زرا كه‌ مامۆستای ئه‌فڵوتین (204- 270 ز) بووه‌ .
ئه‌فلۆتین له‌شاری میسر له‌دایكبووه‌و هاوشانی گۆرِدینی سێیه‌م پاشای میسر له‌هه‌ڵمه‌تێكدا دژی پارسه‌كان گه‌یشتۆته‌ ولاَتی نێوان دووزێ ، به‌لاَم له‌گه‌ڵ مردنی ئیمپراتۆرو نسكۆی سوپاكه‌ له‌به‌رده‌م پارسه‌كاندا ئه‌فلۆتین خۆی گه‌یاندۆته‌ رۆماو تا دوا ساته‌كانی ژیانی هه‌ر له‌وێ گیرساوه‌ته‌وه‌ .

لێدوان له‌ ڕێگای فه‌یس بووك

About didar othman

Check Also

العراق

گەشتێکی کورت بەناو مێژووی خوێناوی نەوت لە جیهاندا

نەوت نیعمەتە یان نەهامەتییە بۆ گەلان؟! ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا نەوت ئەو ماددەیەی کە پێی دەڵێن ئاڵتوونی …